Kennisbundel Herstelondersteunende zorg

Vilans

Rehabilitatie

Ryan

'Through the process of education we become more ourselves, because we learn what we are able to do. I didn’t know who or what I could be until I started learning exactly what I could do and then…doing it'.

Damien

'Some of my goals that I set together with my IPRSS worker were: getting back to nature; obtaining some form of meaningful work; and continuing with my studies'.

De casus van Sjoerd is geschreven door Tom van Wel voor het tijdschrift Participatie en Herstel. De casus gaat in op het onderscheid tussen de verschillen in uitgangspunten tussen behandeling en rehabilitatie. In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op rehabilitatie als onderdeel van herstelondersteunende zorg.

Leerdoelen

Rehabilitatie is een hulpverleningsvorm die is gericht op het herstel van activiteiten (dagelijks functioneren) en participatie (functioneren in specifieke rollen). Rehabilitatie gaat ervan uit dat herstel van rollen en dagelijkse routines doorwerkt in het herstel van persoonlijke identiteit en gezondheid.

Als je aan de slag gaat met dit thema, werk je aan de volgende leerdoelen:

  • Je kent de omschrijving van rehabilitatie uitgewerkt in twee benaderingen: de IRB en
    de SRH
  • Je kent de plaats van rehabilitatie in herstelondersteunende zorg
  • Je kent de verschillen tussen herstel, rehabilitatie en behandeling

Definitie

Een definitie van rehabilitatie is: ‘mensen met ernstige, langdurige beperkingen en participatieproblemen ondersteunen bij het verkennen, kiezen, verkrijgen en behouden van hun activiteiten- en participatiedoelen’ (Dröes, Van Wel & Korevaar, 2016, p.35). Of cliënten de methodiek daadwerkelijk als herstelondersteunend ervaren, hangt grotendeels af van de manier waarop hulpverleners rehabilitatie inzetten. We gaan in deze module in op twee bekende rehabilitatiemethodieken.

Individuele Rehabilitatie Benadering (IRB)

De Individuele Rehabilitatie Benadering is een methodiek om mensen met ernstige psychische aandoeningen beter te helpen functioneren. Het doel is dat de cliënten met succes en tevredenheid – in de omgeving van hun keuze en met min mogelijk professionele hulp – kunnen wonen, werken, leren en sociale contacten onderhouden (Anthony, Cohen, Farkas & Cagne, 2002). De IRB is ontwikkeld door het Center for Psychiatric Rehabilitation van de universiteit van Boston en is in 1992 in Nederland geïntroduceerd door de Stichting Rehabilitatie ’92. De benadering gaat ervan uit dat ook mensen met ernstige psychiatrische problemen wensen en doelen hebben over hun rolfunctioneren op verschillende levensgebieden. Mensen kunnen deze wensen en doelen verwezenlijken door gebruik te maken van hun sterke kanten, gerichte vaardigheids-ontwikkeling en hulpbronnen vanuit de omgeving (Korevaar & Dröes, 2016).

Uit de hierboven beschreven missie van IRB vloeit een aantal waarden voort:

  • persoonlijke, individuele benadering
  • uitsluitend geschikt om eigen doelen van cliënten op de vier levensgebieden te ondersteunen
  • gericht op leren van vaardigheden en zelfstandig functioneren waar mogelijk
  • gericht op het verwerven of gebruiken van hulpbronnen waar nodig
  • steun door belangrijke anderen
  • zo weinig mogelijk professionele hulp
  • uitkomstmaten: succes (oordeel van omgeving) en tevredenheid (oordeel van cliënt)

IRB-techniek

Om cliënten te helpen hun persoonlijke doelen te verkennen, kiezen, verkrijgen en behouden, zijn modules (de ‘IRB-techniek’) ontworpen. De modules zijn gericht op rolherstel op een viertal rehabilitatiedomeinen:

  1. wonen
  2. werken/dagbesteding/vrije tijd
  3. leren
  4. sociale contacten

De IRB-modules zijn:

  • het scheppen van een band;
  • doelvaardigheid beoordelen, bespreken en ontwikkelen;
  • het stellen van een rehabilitatiedoel;
  • functionele diagnostiek (beoordeling vaardigheden cliënt);
  • hulpbronnendiagnostiek;
  • vaardigheidsles en –stappenplantoepassing;
  • hulpbronnen creëren, verkrijgen en gebruiken;
  • planning.

Inmiddels zijn verschillende studies gedaan naar de effectiviteit van de IRB. Daaruit blijkt onder meer dat cliënten die IRB-begeleiding krijgen, er vaker in slagen om hun doelen te behalen dan andere cliënten (Swildens e.a., 2010).

Meer over de IRB-modules kunt u vinden in het Handboek Rehabilitatie (Korevaar & Dröes, 2016) en op de websites van Stichting Rehabilitatie‘92 en het lectoraat Rehabilitatie van de HanzehogeschoolGroningen.
In de databank effectieve interventies  in de langdurige GGz van het Trimbos-instituut is de IRB beoordeeld op het hoogste niveau van evidentie (effectief volgens sterke aanwijzingen).

De Individuele Rehabilitatie Benadering wordt met ‘IRB in Beeld’ beeldend, overzichtelijk en aantrekkelijk vorm gegeven. De cliënt bouwt met blokken zijn eigen rehabilitatie/participatiedoel; daarna inventariseert hij knelpunten en ondersteunende factoren bij het ‘verkrijgen’ van zijn doel.

De Individuele Rehabilitatie Benadering wordt met ‘IRB in Beeld’ beeldend, overzichtelijk en aantrekkelijk vorm gegeven. De cliënt bouwt met blokken zijn eigen rehabilitatie/participatiedoel; daarna inventariseert hij knelpunten en ondersteunende factoren bij het ‘verkrijgen’ van zijn doel.

Bron: http://www.rehabilitatie92.nl/irb-in-beeld

Systematisch Rehabilitatiegericht Handelen (SRH)

Een andere rehabilitatiemethode is het Systematisch Rehabilitatiegericht Handelen (SRH) (Wilken & Den Hollander, 2012). Deze methodiek heeft als inzet de kwaliteit van leven van cliënten te verbeteren, door om te gaan met de kwetsbaarheid, verbetering van (leef)milieus en het vergroten van de activiteiten en deelname aan de samenleving van cliënten.
SRH is een vorm van wens-, vraag- en behoeftegericht werken. Het is zowel een basis- als een procesmethodiek. Als basismethodiek geeft SRH vorm en structuur aan hulpverleningsprocessen, op zo’n manier dat het mogelijk is om ook te werken met andere (al dan niet meer probleemgerichte) methodieken. Als procesmethodiek is SRH erop gericht om processen op gang te krijgen en te houden. Denk hierbij aan herstelprocessen van cliënten en samenwerkingsprocessen tussen cliënten, hun naastbetrokkenen en hulpverleners. De methodiek heeft verschillende vertrekpunten:

  • De wens van de cliënt om zijn kwaliteit van leven te verbeteren of te handhaven
  • De steun die de cliënt nodig heeft van de omgeving en/of van professionals
  • om deze wens te realiseren
  • Het gebruiken en versterken van de krachten en mogelijkheden
  • Het leren omgaan met de psychosociale kwetsbaarheid en het verminderen hiervan
  • Een samenwerkingsrelatie tussen cliënt, professional en sociaal netwerk

Meer over de SRH kunt u vinden in het Handboek integrale rehabilitatiebenadering. Theorie en praktijk van het Systematisch Rehabilitatiegericht Handelen (Wilken & Den Hollander, 2012) en op de website van de RINO groep.
In de databank effectieve interventies in de langdurige GGz van het Trimbos-instituut is de SRH beoordeeld als goed onderbouwd.


Handboek integrale rehabilitatie benadering

Het verschil tussen SRH en IRB

De uitwerking van ‘de wens van de cliënt’ in SRH is anders dan bij de IRB. De IRB richt zich op activiteiten en participatie door het vervullen van door de cliënten zelf gewenste rollen. De SRH richt zich op het algemenere begrip ‘levenskwaliteit’. Waar bij de IRB uitsluitend de wens van de cliënt het uitgangspunt is, komt bij de SRH zo nodig het initiatief meer bij de hulpverleners te liggen. In dat geval wordt deelname van de cliënt zo veel mogelijk bevorderd, om zo de wens van de cliënt weer richtinggevend te maken.

Rehabilitatie als onderdeel van herstelondersteunende zorg

Rehabilitatie, als onderdeel van hoz, richt zich op de aspecten:  

  • herstel van dagelijks functioneren, bijvoorbeeld: ‘dat ik op tijd opsta, mijn huis schoonhoudt, weer boodschappen doe, mijn post openmaak’, en
  • herstel van rolfunctioneren, bijvoorbeeld: dat ik weer aan het werk ben, dat ik weer naar school ga, dat ik weer ga fietsen met de wielerclub’.

In dit hoofdstuk Behandeling en rehabilitatie in herstelondersteunende zorg (Dröes, 2012)  worden de begrippen herstel, rehabilitatie en behandeling in hun onderling verband uiteengezet.

Kijk- en leestips

Een uitgebreide beschrijving van de IRB is te zien in deze video van het Center for Psychiatric Rehabilitation van Boston University in de VS

  • Korevaar, L. & Dröes,  J. (2016). Handboek Rehabilitatie voor zorg en welzijn. Bussum:
    Coutinho
  • Korevaar, L. (2015). Handboek Begeleid Leren. Utrecht, St. Rehabilitatie ’92.
  • Wilken, J.P. & Den Hollander, D. (2012). Handboek integrale rehabilitatiebenadering.
    Theorie en praktijk van het Systematisch Rehabilitatiegericht Handelen. Amsterdam, SWP.
  • Tijdschrift Participatie en herstel.
  • Dröes, J.  & Witsenburg, C. (2012). Herstelondersteunende zorg. Behandeling,
    rehabilitatie en ervaringsdeskundigheid als hulp bij herstel van psychische aandoeningen. Amsterdam, SWP, Passagecahier.

Websites

Hieronder vind je de opdrachten bij dit onderwerp. We zijn benieuwd naar je ervaringen met de opdrachten. We horen graag wat je ermee gedaan hebt.

Je kunt foto's, verhalen en filmpjes naar ons opsturen. Op deze plek in de kennisbundel gaan we de mogelijkheid bieden om je ervaringen te delen met andere docenten.

Via onderstaande knop kun je contact met ons opnemen.

Stuur je eigen materiaal in >

Opdracht 1: Dilemma ziekte-inzicht versus vraaginzicht

Lees nogmaals de casus van Sjoerd: ziekte-inzicht versus vraag-inzicht, aan het begin van het hoofdstuk . Wat vind jij van het dilemma ‘Ziekte-inzicht versus vraag-inzicht’? Welk standpunt neem jij in? Beschrijf jouw visie op het gepresenteerde dilemma.

Om rehabilitatie niet te ver af te laten staan van de belevingswereld van de student, zijn de volgende werkvormen gekoppeld aan het levensterrein ‘leren’.

Jongen telefoon

Opdracht 2: Mythen en feiten over studenten met psychische beperkingen

Lees onderstaande mythen en feiten. Schrijf op waardoor volgens jou de mythen zijn ontstaan? Bespreek dit met een medestudent en vergelijk jullie bevindingen.

  • MYTHE 1: Mensen met psychische beperkingen kunnen niet voldoen aan de eisen die een studie aan hen stelt.
    FEIT 1: Met ondersteuning en redelijke aanpassingen kunnen mensen met psychische beperkingen die ervoor kiezen een opleiding te volgen goed presteren op school.
  • MYTHE 2: Mensen met psychische beperkingen zijn niet geïnteresseerd in het volgen van hoger onderwijs.
    FEIT 2: Wanneer hun de gelegenheid gegeven wordt te kunnen studeren, reageren veel personen met psychische beperkingen positief.
  • MYTHE 3: Mensen met psychische beperkingen kunnen de druk die een studie met zich meebrengt niet aan.
    FEIT 3: Herstel zorgt ervoor dat mensen zich beter aan kunnen passen aan een stressniveau waar zij zelf voor gekozen hebben: het hebben van zinvolle keuzes kan zelfs stress verminderen.
  • MYTHE 4: Studenten met beperkingen nemen te veel tijd in beslag en opleidingen kunnen niet voorzien in hun behoeften, omdat deze te complex zijn.
    FEIT 4: Veel studenten met beperkingen zijn zeer gemotiveerd om te studeren en presteren goed wanneer zij de juiste ondersteuning krijgen. Problemen die door medewerkers als onoverkomelijk kunnen worden ervaren, zijn in veel gevallen eerder door de student ondervonden waardoor hij of zij snel een oplossing of alternatief kan verzinnen.
  • MYTHE 5: Psychologie, medische studies, maatschappelijk werk en verpleegopleidingen zijn niet geschikt voor mensen met psychische beperkingen.
    FEIT 5: Studenten met psychische beperkingen hebben evenveel recht als andere studenten om een carrière na te streven die aansluit op hun doelen, interesses en capaciteiten. Sommige lessen kunnen op redelijke wijze worden aangepast om ervoor te zorgen dat studenten met psychische beperkingen aan de opleidingsvereisten kunnen voldoen. Het is niet de verantwoordelijkheid van de onderwijsinstelling in kwestie te bepalen of een student een baan zal krijgen op basis van het studieverloop.

Opdracht 3: Betekenis van het (gaan) volgen van een opleiding

Bekijk nogmaals de video van Ryan (Engels, met Engelse ondertiteling).

https://www.youtube.com/watch?v=zo87i8x8wSs

Welke betekenis heeft het (weer gaan) volgen van een opleiding gehad voor Ryan? Wat heeft hem het meest gehinderd en wat heeft hem geholpen bij het (eer gaan) volgen van een opleiding?

Opdracht 4: Inventarisatie belemmeringen

Neem de Student Inventarisatie Belemmeringen Algemeen (SIBA) voor jezelf door. Welke belemmeringen ervaar jezelf bij het volgen van je huidige opleiding? Welke vaardigheden of ondersteuning heb je nodig om geen of minder hinder te ervaren van je belemmeringen.

Opdracht 5: Welke vaardigheden en hulpbronnen helpen?

Bekijk de video van Britt.

https://www.youtube.com/watch?v=iKIvSypCxhU&feature=youtu.be

Schrijf op welke belemmeringen Britt heeft ervaren bij het volgen van een opleiding. Komen deze ook voor in de SIBA? Welke vaardigheden en hulpbronnen/ondersteuning hebben Britt geholpen?

Opdracht 6: VAK-competenties voor een Begeleid Leren-medewerker

Neem de lijst met VAK-competenties door van een Begeleid Leren-medewerker. Welke van de genoemde competenties vind je zelf het belangrijkste (noem er minimaal drie). Leg de geselecteerde competenties naast die van 1-2 medestudenten. Bespreek de overeenkomsten en de verschillen tussen de geselecteerde competenties en leg elkaar uit waarom is gekozen voor de betreffende competenties.

Deel deze pagina Facebook Twitter LinkedIn E-mail

Sluit pop-up

Ryan

'Through the process of education we become more ourselves, because we learn what we are able to do. I didn’t know who or what I could be until I started learning exactly what I could do and then…doing it'.

https://www.youtube.com/watch?v=zo87i8x8wSs

Sluit pop-up

Damien

'Some of my goals that I set together with my IPRSS worker were: getting back to nature; obtaining some form of meaningful work; and continuing with my studies'.

https://www.youtube.com/watch?v=T-oCC6G6bho