Kennisbundel Ouderen met verstandelijke beperking

Vilans

Doelgroep ouderen

In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de doelgroep ouderen met een verstandelijke beperking, er wordt met name aandacht besteed aan verouderingsprocessen.

Volwassenen met een verstandelijke beperking hebben al op relatief vroege leeftijd te maken met ouderdomsverschijnselen. Zij hebben in vergelijking met ouderen zonder verstandelijke beperking tenminste 20 jaar eerder te maken met achteruitgang van de gezondheid en zelfstandigheid.

De doelgroep ouderen

Gemiddeld behoort iemand met een verstandelijke beperking vanaf 50 jaar tot de doelgroep ouderen. Bij mensen met het syndroom van Down en mensen met een (zeer) ernstige verstandelijke beperking begint de veroudering vaak al rond de 40 jaar. Bij mensen met een licht verstandelijke beperking begint het verouderingsproces vaak rond de 65 jaar. Uiteraard begint het verouderingsproces bij ieder mens op een ander moment, het is daarom zinvol om bij elke cliënt alert te zijn op verouderingsverschijnselen.

Naar schatting waren in Nederland in 2015 20% tot 25% van alle mensen met een lichte tot ernstige verstandelijke beperking ouder dan 50 jaar, dit zijn ongeveer 28.400 - 35.500 mensen. Er wordt tot 2020 een relatieve groei van het aantal ouderen met een verstandelijke beperking voorspeld. Deze groei komt door de toegenomen levensverwachting van mensen met een ernstige verstandelijke beperking. Vroeger werden mensen met een (ernstige) verstandelijke beperking niet ouder dan 40, nu worden velen 60 jaar of zelfs nog ouder.

De hogere levensverwachting komt door betere zorg en ondersteuning. Desondanks brengt ouderdom nog steeds onverwachte problematiek op lichamelijk, psychisch en sociaal-emotioneel gebied met zich mee. Voor ouderen met een verstandelijke beperking kan het lastig zijn om met de veranderingen die ze in deze nieuwe levensfase ervaren om te gaan. Ook voor naastbetrokkenen en professionals kan het lastig zijn om de oudere te zien veranderen door ouderdomsverschijnselen.

  • In de leidraad Oud en gelukkig wordt een definitie gegeven van ouderen met een verstandelijke beperking en worden vijf specifieke doelgroepen verder toegelicht. 
  • Naast de indeling op basis van de criteria leeftijd in combinatie met de aard en ernst van de beperkingen, is er ook een indeling mogelijk van de doelgroep ouderen op basis van problematiek.
  • In het Competentieprofiel Ouderen wordt in hoofdstuk 2 de doelgroep, ouder wordende cliënten in de gehandicaptenzorg, uitgebreid beschreven.

Verouderingsprocessen

Naarmate mensen met een verstandelijke beperking ouder worden, moet de zorg en ondersteuning aangepast worden aan hun veranderende behoeften en mogelijkheden. Voor het signaleren van veranderingen is het nodig dat professionals kennis hebben van verouderingsprocessen. Tijdens het verouderingsproces kunnen veranderingen ontstaan in bijvoorbeeld het tijdsbesef, de oriëntatie in de ruimte, motoriek, continentie, persoonlijke verzorging, angst, geheugen, eten, interesses, emoties, spraak, alertheid en aandacht.

Mensen met een matige tot ernstige verstandelijke beperking maken vaak een versnelde veroudering door. Dit betekent dat zij eerder te maken kunnen krijgen met achteruitgang op lichamelijk, psychisch en sociaal-emotioneel gebied dan anderen. 

Hieronder vind je opdrachten over de doelgroep ouderen met verstandelijke beperking. We zijn benieuwd naar je ervaringen met de opdrachten. We horen graag wat je ermee gedaan hebt.

Je kunt foto's, verhalen en filmpjes naar ons opsturen. Op deze plek in de kennisbundel gaan we de mogelijkheid bieden om je ervaringen te delen met andere docenten.

Via onderstaande knop kun je contact met ons opnemen.

Stuur je eigen materiaal in >

Opdracht 1: Praktijkvoorbeelden ouderen

https://www.youtube.com/watch?v=f-M8-lGAqr8

In gesprek met mensen met dementie: Zichtbare levensverhalen 2014 (filmpje duurt 7:03 minuten).
Bron: Stichting Mara in samenwerking met verpleeghuis de Eshoeve. Film gemaakt door Jeroen van Es (stichting Mara) redactie Marie-Elise van den Brandt en Maria Huijts.

In het rapport Ouderen in het vizier zitten vijf verschillende praktijkvoorbeelden over ouderen met een verstandelijke beperking: Rapport ouderen in het vizier (zie bijlage 5 in het document).

Ook op YouTube zijn filmpjes over ouder met een verstandelijke beperking te vinden:   

Kijk video’s of lees een praktijkvoorbeeld door. Beantwoord de volgende vragen:

  • Wat zijn kenmerken van het ouder worden bij mensen met een verstandelijke beperking? 
  • Welke problemen ervaren veel ouderen met een verstandelijke beperking?
  • Wat zijn de gevolgen voor hun naasten?

Verdiepend

Bedenk wat er verandert in de ondersteuning en het contact met naasten als de volgende cliënten ouder worden:

  • cliënten met EMB
  • cliënten met NAH
  • cliënten met een licht verstandelijke beperking

Opdracht 2: Hoeveel weet jij over ouderen met een verstandelijke beperking?

Test je kennis met behulp van onderstaande bronnen. Je kunt vragen uit deze bronnen ook gebruiken om zelf een quiz te maken, bijvoorbeeld met kahoot.

Verdiepend

Je hebt in kaart gebracht hoe de zorginstelling omgaat met het ouder worden van hun cliënten. Vervolgopdracht: Beschrijf en onderbouw voor de instelling de sterke punten en verbeterpunten met betrekking tot het algemene beleid. Geef ook aan hoe de instelling deze verbeteringen kan realiseren.

Opdracht 3: Verwanten uitnodigen

Nodig één of meerdere familieleden uit van een ouder wordende cliënt met een verstandelijke beperking. Bereid hen goed voor op de les/training. Het is belangrijk dat ze weten wat hen te wachten staat en wat er van hen wordt verwacht. Ze kunnen aangeven als ze iets niet begrijpen of iets niet willen bespreken. Een veilige sfeer is erg belangrijk. Evenals een blijk van waardering voor hun inzet.
Ga in gesprek met het familielid/de familieleden. Dit kan met de hele groep of in drietallen, waarbij één de vragen stelt, één observeert en één rapporteert.

Activiteit

Laat studenten in drietallen in gesprek met de familieleden van de oudere cliënt met een verstandelijke beperking. Eén stelt de vragen, één observeert en één rapporteert.

OF

Laat twee studenten voor de klas de ‘ervaringsdeskundige’ interviewen.
De overige studenten observeren.

Mogelijke vragen

Mogelijke vragen hebben we verzameld in een bestand, maar het staat vrij om eigen vragen toe te voegen en te stellen.

Verdiepend

  • Wat heb je geleerd van dit gesprek? Hoe ga je dit toepassen?
  • Welke tips en adviezen kun je, op basis van de resultaten van het gesprek, geven aan de begeleiders van de cliënt?

Opdracht 4: Oudere met verstandelijke beperking uitnodigen samen met begeleider/familielid

Nodig een ouder wordende cliënt met een verstandelijke beperking samen met een begeleider of verwant uit. Neem hiervoor bijvoorbeeld contact op met cliëntenorganisatie LFB. Bereid iedereen goed voor op de les/training. Het is belangrijk dat iedereen weet wat hen te wachten staat en wat er van hen wordt verwacht. Gasten kunnen aangeven als ze iets niet begrijpen of iets niet willen bespreken. Een veilige sfeer is erg belangrijk. Evenals een blijk van waardering voor hun inzet.

Laat de oudere zelf bepalen welk onderwerp hij/zij wil bespreken. Dit kan zijn:

  • Huis
  • Vrienden en kennissen
  • Familie
  • Dagelijkse activiteiten
  • Hobby’s
  • Begeleiding
  • Zelfstandigheid
  • Ouder worden

Verdiepend

  • Wat heb je geleerd van dit gesprek? Hoe ga je dit toepassen?
  • Welke tips en adviezen kun je, op basis van de resultaten van het gesprek, geven aan de begeleiders van de cliënt?

Opdracht 5: Het levensverhaal van een ouder wordende cliënt

Als begeleider ben je passant in het leven van de oudere. Iedere oudere is uniek en heeft een eigen verhaal. Het is daarom belangrijk om de geschiedenis van de oudere te kennen en daar rekening mee te houden in de begeleiding.

Bij deze opdracht breng je het levensverhaal van een ouder wordende cliënt in kaart. Hierbij is ‘respectvolle nieuwsgierigheid’ van belang. Praat eerst met anderen over je eigen levensverhaal en luister naar hun levensverhaal. Reflecteer hier samen op aan de hand van vragen als:

  • Wat doet het met je om het levensverhaal van een ander te horen?
  • Hebben jullie nieuwe dingen over elkaar geleerd?
  • Hoe was het om over persoonlijke dingen te praten met anderen?
  • Durfde iedereen zijn persoonlijke levensverhaal eerlijk te vertellen?
  • Hoe vonden jullie de reacties van anderen op jouw levensverhaal?
  • Wat is belangrijk om open met elkaar te kunnen praten?
  • Snappen jullie wat de term ‘respectvolle nieuwsgierigheid’ inhoudt?

Kies hierna een oudere cliënt en/of betrokkenen om te interviewen over het levensverhaal van de cliënt. Denk van te voren na over wat je precies wil weten over de oudere. Denk van te voren na over belangrijke aandachtspunten bij het bespreken van het levensverhaal van iemand (bv. niet invullen voor de ander, aandachtig luisteren en niet doorvragen wanneer iemand iets niet wil vertellen).

Activiteit

Je interviewt een oudere cliënt en/of naastbetrokkenen over diens levensverhaal. Samen met de oudere cliënt en/of betrokkenen kies je een passende vorm om het levensverhaal van de cliënt mee weer te geven. Je kan met de verkregen informatie, waar mogelijk samen met de oudere en/of naastbetrokkenen bijvoorbeeld een levensboek of levensdoos met voorwerpen maken. Net wat bij de oudere past en waar hij/zij blij van wordt. Bartimeus heeft een digitaal levensboek ontwikkeld. Je kan dit als voorbeeld gebruiken. 

Verdiepend

Je hebt het levensverhaal van de cliënt in kaart gebracht.
Vervolgopdracht: Hoe kan het levensverhaal van de cliënt ingezet worden bij de zorg en ondersteuning? Hoe kunnen professionals bijdragen aan een betekenisvol en kwalitatief goed leven voor deze cliënt? Hoe kunnen de naasten van de cliënt hierbij betrokken worden?

Opdracht 6: Cursussen

Er zijn veel cursussen die je kunt volgen. Hieronder een aantal voorbeelden:

  • De VGN heeft een e-Learning module over ouder wordende mensen met een verstandelijke beperking. In de cursus komt aan bod wat belangrijk is voor ouderen in de dagelijkse zorg en ondersteuning: cursus (Let op: deze cursus is te koop).
  • Aan de hand van zes thema’s over ouder worden, leren mensen met een verstandelijke beperking wat ouder worden inhoudt. Deze cursus biedt zowel begeleiders als zorg- en leerinstellingen mogelijkheden voor het maken van een cursus op maat: Ik word ouder.

Verdiepend

  • Gebruik de cursus: Ik word ouder. Cursus over ouder worden voor mensen met een beperking.
  • Bedenk bij elk van de zes thema’s over ouder worden een ervaringsgerichte leeractiviteit en voer deze uit. Wanneer je in een groep werkt, kan je de groep opdelen in 6 groepen en de thema’s verdelen. Elke groep bedenkt een ervaringsgerichte leeractiviteit bij ‘hun’ thema en voert deze uit.

Opdracht 7: Aansluiten bij wensen en behoeften van ouder wordende cliënt (Verdiepend)

Gebruik voor deze opdracht de Handreiking en wegwijzers over ouder worden. Beschrijf hoe je als professional kunt inspelen op de wensen en behoeften van ouder wordende cliënten met een verstandelijke beperking. De onderwerpen die je hierbij behandeld zijn:

  • Wonen en veiligheid
  • Dagbesteding en vrije tijd
  • Zorg en welzijn
  • Algemeen beleid.

Per onderwerp beschrijf je minimaal 4 mogelijkheden om dit te doen. Besteed hierbij aandacht aan de driehoek (cliënt, naasten, professionals).

Deel deze pagina Facebook Twitter LinkedIn E-mail