Kennisbundel Ouderen met verstandelijke beperking

Vilans

Gezondheidsrisico’s

In dit hoofdstuk gaan we in op de gezondheidsrisico’s waar ouderen met een verstandelijke beperking mee te maken hebben.

Ouderen met een verstandelijke beperking hebben een groter risico op gezondheidsproblemen, zoals achteruitgang van zien en horen, chronische pijn en obesitas. Hieronder volgen gezondheidsrisico’s die bij ouderen met een verstandelijke beperking extra aandacht verdienen.

Visuele en gehoorstoornissen

Meer dan een kwart van de mensen met een verstandelijke beperking heeft een visuele en/of gehoorstoornis. Ouderen en mensen met downsyndroom hebben daarnaast een verhoogd risico op slechtziendheid, blindheid, slechthorendheid of een combinatie hiervan (doofblindheid). Bij mensen met het downsyndroom is er een sterke leeftijdsgerelateerde stijging in slechthorendheid. Deze stijging treedt ongeveer 30 jaar eerder op dan bij mensen zonder verstandelijke beperking en bij mensen met een verstandelijke beperking zonder downsyndroom 10 jaar eerder. Cataract (staar) komt bij volwassenen met een verstandelijke beperking, met name bij mensen met het Downsyndroom, vaker voor dan gemiddeld.

Door de slechtziend- of blindheid lopen ouderen het risico minder zelfredzaam te zijn en lastiger initiatief te kunnen nemen. Ook is mogelijk de communicatie lastiger, waardoor hun sociale vaardigheden minder goed lijken. Een visuele stoornis kan dan ook een grote impact hebben op het leven van de cliënt. Ook een gehoorstoornis kan communiceren moeilijker maken. Het advies van huisartsen is om bij mensen met het downsyndroom 3-jaarlijks het gehoor te laten controleren en bij ouderen met een verstandelijke beperking zonder downsyndroom elke vijf jaar. Door deze controles kan geanticipeerd worden op achteruitgang.

  • Op Visio is veel informatie te vinden over slechtziend- en blindheid, hier is ook meer informatie over mensen met een verstandelijke beperking (niet specifiek over ouderen). 
  • De NHG-Standaard Slechthorendheid geeft richtlijnen voor de diagnostiek en beleid bij slechthorendheid van patiënten in verschillende leeftijdsgroepen.

Verdiepend

Afscheidsrede van Heleen M. Evenhuis (mei, 2015): Van ontginnen naar oogsten: 15 jaar epidemiologisch onderzoek bij mensen met verstandelijke beperkingen.

Chronische pijn

Pijn wordt door iedereen anders ervaren en is bij ouderen met een verstandelijke beperking vaak lastig te herkennen. Veel ouderen hebben last van chronische pijn door ziekten of aandoeningen. Dit kan sterke invloed hebben op het leven van de oudere. Bij ouderen die moeite hebben met communiceren wordt pijn vaak te laat gesignaleerd en behandeld. Dit komt doordat ouderen bij pijn dan vaak alleen ander gedrag laten zien. Deze veranderingen worden niet altijd herkent als pijnklachten. Bij kwetsbare ouderen is het daarom belangrijk om op basis van observaties te beoordelen of er pijn aanwezig is. Hiervoor kunnen verschillende pijnmeetinstrumenten gebruikt worden. Naast het gebruiken van meetinstrumenten is het belangrijk om zelf een onderzoekende houding te hebben, nieuwsgierig te zijn naar de cliënt en goed te luisteren en kijken. Naastbetrokkenen zien soms eerder ander gedrag bij de cliënt, daarom is het ook belangrijk om regelmatig met naasten te bespreken hoe het met de cliënt gaat.

  • De multidisciplinaire richtlijn speciaal gericht op pijn bij kwetsbare ouderen (inclusief betrouwbare pijnmeetinstrumenten) bestaat uit drie delen en daarnaast is er nog een handleiding en patiëntenfolder beschikbaar.
  • Richtlijn 'Pijn' gericht op mensen met een verstandelijke beperking gericht op volwassenen ouder dan 18 jaar.
  • Artikel over pijnobservatielijsten: pijngedrag bij mensen met een verstandelijke beperking, waarin wordt verwezen naar een beslisboom over het gebruik van observatielijsten pijngedrag en de observatielijsten zelf. Hierbij wordt uitleg gegeven over de voor- en nadelen van elke observatielijst (niet specifiek over ouderen).

Incontinentie

Onvrijwillig urineverlies komt vaak voor bij ouderen met en zonder een verstandelijke beperking. Urine-incontinentie wordt meestal niet als levensbedreigend gezien, waardoor het probleem soms ondergesneeuwd raakt door andere problemen die de oudere heeft. Echter, voor de beleving van de cliënt en zijn kwaliteit van leven en gezondheid is vermindering van incontinentie wel erg belangrijk. Incontinentie kan ontstaan door een lichamelijk probleem, zoals ziekte of overgewicht, en door een cognitief probleem waardoor niet goed meer op signalen van aandrang wordt gereageerd. Ook medicatie kan incontinentie als bijwerking hebben. Voor een passende begeleiding en behandeling is het belangrijk om de vorm van urine-incontinentie vast te stellen. Als professional help je hierbij door informatie te verzamelen over de toiletgang. Dit kan met verschillende instrumenten, die de basis vormen voor diagnostiek. De verzamelde informatie wordt door de huisarts gebruikt om een passende behandeling vast te stellen.

  • De richtlijn Urine-incontinentie bij kwetsbare ouderen draagt bij aan een meer eenduidige en kwalitatief betere zorg voor de kwetsbare oudere met urine-incontinentie en heeft tot doel systematisch management van urine-incontinentie bij kwetsbare ouderen te bevorderen en de variatie in handelswijzen te verminderen.
  • Op de website Zorg voor beter wordt het thema continentie uitgebreid behandeld (niet specifiek over ouderen met een verstandelijke beperking). 
  • De toolkit van Stichting Effectieve Ouderenzorg bevat uitgebreide informatie over veelvoorkomende problemen bij ouderen, zoals incontinentie, slikstoornis, pijnstoornis etc.

Obesitas

Ouderen met een verstandelijke beperking hebben vaker last van ernstig overgewicht dan de gemiddelde oudere bevolking. Uit de GOUD-studie blijkt dat 26% van de ouderen met een verstandelijke beperking een Body Mass Index (BMI) van 30 of hoger heeft en dus meer weegt dan goed is voor diens gezondheid. Ernstig overgewicht bij deze ouderen lijkt vooral te komen door een ongezonde leefstijl en door voorgeschreven medicatie die de kans op obesitas verhoogt. Het is belangrijk overgewicht met de cliënt en naastbetrokkenen te bespreken om te achterhalen hoe iedereen hierover denkt en hoe hiermee het beste omgegaan kan worden.

Mondzorg

Door kauw- en slikproblemen, reflux, herkauwen, een afwijkende tandstand, medicatiegebruik, verkeerde gewoonten, tandletsel en/of slappe tong- en mondspieren hebben ouderen met een verstandelijke beperking meer kans op problemen in de mond. Dit betekent dat zij meer kans hebben op tandvleesontstekingen en gaatjes. Extra aandacht voor mondverzorging en mondgezondheid is dan ook belangrijk.

Vallen

Ouderen met een verstandelijke beperking hebben een veel groter risico op valincidenten dan de gemiddelde oudere bevolking. Vallen kan lichamelijke (verwondingen) en psychische (angst) schade opleveren voor de oudere. Het is dan ook belangrijk om alert te zijn op valpreventie en het inschatten van het valrisico. Hiervoor kan gebruik gemaakt worden van een richtlijn en inventarisatielijst.

Verdiepend

Richtlijn 'Valpreventie bij cliënten met een verstandelijke beperking in een instelling'

Slaapproblemen

Uit onderzoek is gebleken dat minstens zeven op de tien ouderen met een verstandelijke beperking één of meerdere slaapproblemen heeft. Veel oudere cliënten zijn overdag vaak onvoldoende actief en doen veel dutjes. Hierdoor zijn zij ’s nachts onvoldoende moe en slapen slecht. Ook bij slaapproblemen is het belangrijk om deze zo vroeg mogelijk te signaleren. Ook moet er samen met de cliënt en/of naastbetrokkenen vanuit verschillende invalshoeken naar het probleem worden gekeken. Met maatwerk en een multidisciplinaire aanpak kan je als professional aan de slag om de situatie van de cliënt te verbeteren.

Verslaving

Mensen met een licht verstandelijke beperking zijn minder weerbaar en gebruiken eerder en vaker cannabis en tabak dan mensen zonder verstandelijke beperking. Ook voor problematisch gebruik van andere middelen, zoals alcohol en drugs, zijn mensen met een verstandelijke beperking een risicogroep. Daarnaast kan het moeilijk zijn om van bepaalde medicatie af te komen. Depressie en angst zijn veelvoorkomende gevolgen van drugs-, alcohol- of geneesmiddelenmisbruik, maar depressie en angst kunnen ook middelenmisbruik veroorzaken.

Bij een verslaving moeten professionals vanuit de gehandicaptenzorg en verslavingszorg nauw samenwerken. Ook met een vertrouwenspersoon uit het netwerk van de oudere moet intensief samengewerkt worden.

Verdiepend

Belevingsonderzoek bij chronische 65+ gebruikers (niet specifiek over ouderen met een verstandelijke beperking): Geneesmiddelenmisbruik bij ouderen

Hieronder vind je opdrachten over veelvoorkomende gezondheidsrisico’s bij ouderen met een verstandelijke beperking. We zijn benieuwd naar je ervaringen met de opdrachten. We horen graag wat je ermee gedaan hebt.

Je kunt foto's, verhalen en filmpjes naar ons opsturen. Op deze plek in de kennisbundel gaan we de mogelijkheid bieden om je ervaringen te delen met andere docenten.

Via onderstaande knop kun je contact met ons opnemen.

Stuur je eigen materiaal in >

Opdracht 1: Risicoscan

In de verkorte checklist veilige zorg zijn verschillende risicosignaleringslijsten voor ouder wordende cliënten samengevoegd. Deze checklist is nu opgenomen in de App risicoscan. Met deze risicosignaleringslijsten kun je met een cliënt kijken naar verschillende risicogebieden. Bij elk risicogebied staan tips die ervoor zorgen dat je goed kan ingrijpen wanneer er een verhoogd risico is. 

Kijk kritisch naar de app of checklist veilige zorg. Bespreek met anderen het nut van de vragenlijst en hoe je deze kan toepassen in de beroepspraktijk. Je kunt de test bij elkaar afnemen. Beantwoord vragen als:

  • Kun je deze vragenlijst beantwoorden voor je eigen cliënten?
  • Let je in de beroepspraktijk op deze risico's?
  • Waarom wel/niet?

Verdiepend

Beoordeel de app of checklist veilige zorg. Wat zijn sterke punten ervan? Hoe kan het gebruik ervan verbeterd worden? Onderbouw je bevindingen met voorbeelden uit de praktijk.

Opdracht 2: Filmpje bekijken

Hoe kan je vallen bij ouderen voorkomen?

https://vimeo.com/136812973

Bovenstaande en onderstaande filmpjes kun je gebruiken om gezondheidsrisico’s te bespreken. Links naar andere filmpjes over gezondheidsrisico's:

  • Bekijk korte informatieve animatiefilmpjes van MeanderGroep over verschillende gezondheidsrisico’s zoals vallen, incontinentie, ondergewicht, medicatie, huidletsel en depressie.
  • Op zorg voor beter zijn bij het thema mondzorg ook verschillende, korte en wat langere filmpjes te vinden (duur 2 - 11 min.).
  • Korte film over Elly (7:08 min.), een vrouw van 77 jaar met een verstandelijke beperking die doof is.

Mogelijke vragen bij de filmpjes

  • Wat veroorzaakt het gezondheidsrisico?
  • Hoe kun je het voorkomen?
  • Wat betekent dit voor jouw handelen?

Verdiepende vragen

  • Welke maatregelen kan een instelling nemen om gezondheidsrisico’s te beperken?
  • Hoe kunnen ze de cliënt zelf en zijn naasten hierbij betrekken?

Opdracht 3: Gezondheidsrisico’s inventariseren

Breng, eventueel samen met anderen, gezondheidsrisico’s in kaart.

  1. Kies één of meerdere gezondheidsrisico’s voor ouderen met een verstandelijke beperking die je wilt gaan onderzoeken.  
  2. Zoek een risicochecklist bij de gekozen gezondheidsrisico(‘s). 
  3. Kijk of de checklist één op één toepasbaar is bij oudere cliënten. Als dit niet kan, geef dan aan welke aanpassingen nog nodig zijn. 
  4. Inventariseer de risico’s bij een oudere cliënt met een verstandelijke beperking door bij die cliënt de (aangepaste) checklist af te nemen. 
  5. Bespreek je bevindingen na met anderen.

Verdiepend

  • Bedenk maatregelen die je samen met de cliënt en diens naasten kunt nemen om het risico te voorkomen of te beperken. Onderbouw het effect van deze maatregelen.
  • Bedenk maatregelen die je kunt nemen als er een risico is gesignaleerd. Onderbouw het effect van deze maatregelen.

Opdracht 4: E-Learning modules

Om meer te leren over slechtziendheid bij mensen met een verstandelijke beperking (niet specifiek over ouderen): e-learning Zie-Wijzer 

Verdiepend

  • Hoe kun je signalen van slechtziendheid bij ouderen met een verstandelijke beperking herkennen. Welke stappen onderneem je als begeleider als je deze signalen waarneemt?
  • Welke tips en adviezen kun je geven aan begeleiders en verwanten m.b.t. het omgaan met oudere mensen met een visuele en verstandelijke beperking?

E-learning modules over het omgaan met gezondheidsrisico’s bij ouderen

Opdracht 5: Ouderen zelf en hun mantelzorgers informeren (verdiepend)

Breng voor verschillende gezondheidsrisico's in kaart welke informatie ouderen zelf en hun mantelzorgers nodig hebben om het gezondheidsrisico te beperken. Geef hierbij ook aan hoe begeleiders ervoor kunnen zorgen dat ouderen en hun mantelzorgers deze informatie krijgen, begrijpen en kunnen toepassen.

Deel deze pagina Facebook Twitter LinkedIn E-mail