Kennisbundel Ouderen met verstandelijke beperking

Vilans

Ziektebeelden

In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de verschillende ziektebeelden die voorkomen bij ouderen met een verstandelijke beperking.

Ouderen met een verstandelijke beperking hebben een groter risico op verschillende ziektebeelden, zo hebben ouderen met het downsyndroom vaker schildklierfunctiestoornissen. Hieronder volgen een aantal ziektebeelden die bij oudere cliënten eerder voorkomen.

Omslag boek ouderen met een verstandelijke beperking

Klik op het boek voor meer informatie hierover.

Diabetes

Diabetes mellitus (type 1 en type 2) komt vaker voor bij ouderen met een verstandelijke beperking dan bij de algemene oudere bevolking (50 jaar en ouder). Met name vrouwen hebben vaker diabetes dan leeftijdsgenoten uit de algemene bevolkingsgroep. Een hoger risico op diabetes type 2 werd in de GOUD-studie gevonden bij mensen met een hogere leeftijd, een lichtere verstandelijke beperking en mensen die zelfstandig boodschappen konden doen. Een lager risico werd gevonden bij mensen met het Downsyndroom.

Ouderen met een verstandelijke beperking hebben vaak ondersteuning nodig bij de zorg rondom diabetes, bijvoorbeeld bij het meten van bloedsuikerwaarden, gebruik van medicatie, het aanpassen van hun eetpatroon en/of het leren omgaan met diabetes. Hierbij kun je als professional te maken krijgen met lastige dilemma’s. Want wat als een cliënt zijn eetpatroon niet wil aanpassen, hoe ga je daar mee om? Voor een goede afweging bij lastige dilemma’s kun je, in overleg met de cliënt, naasten en/of andere professionals betrekken. Hierbij is het belangrijk erop te letten dat de cliënt zoveel mogelijk de regie houdt over zijn ziekte en de bijbehorende behandeling en ondersteuning.

  • Resultaten van het GOUD-onderzoek op Onbeperkt Gezond waarin onder andere diabetes, hart- en vaatziekten en slikproblemen worden besproken. Door op de website te klikken op ‘Je gezondheid is GOUD waard, resultaten van het GOUD-onderzoek’ kom je bij een samenvatting van het rapport.
  • Op de site diabeteszelfindehand.nl staat veel informatie over hoe een begeleider een cliënt kan ondersteunen bij het omgaan met diabetes. Op deze site is nog veel meer informatie te vinden over (het omgaan met) diabetes, zowel voor begeleiders, naastbetrokkenen als cliënten (niet specifiek over ouderen). 

Hart- en vaatziekten

In 2016 stierven dagelijks ruim 100 mensen aan hart- en vaatziekten, zoals een beroerte of hartinfarct. Hoe ouder mensen worden, hoe groter de kans om te overlijden aan hart- en vaatziekten. Dit geldt voor alle ouderen met of zonder verstandelijke beperking. Risicofactoren voor het krijgen van hart- en vaatziekten zijn bijvoorbeeld roken, het hebben van een hoge bloeddruk, diabetes mellitus en overgewicht. Vooral oudere vrouwen en mensen met een licht verstandelijke beperking hebben meer kans op deze risicofactoren. Interventies op jongere leeftijd met betrekking tot leefstijl zijn daarom van groot belang. Verder is het belangrijk dat je als professional de symptomen van hart- en vaatziekten herkent, zodat deze tijdig worden gesignaleerd.

Slikproblemen

Mensen slikken bijna 600 keer per dag. Door spieren en structuren in de mond glijdt voedsel of speeksel in een vloeiende beweging naar de slokdarm. Meer dan de helft van de ouderen met een verstandelijke beperking van boven de 50 jaar heeft kauw- en slikproblemen (dysfagie). Vooral mensen met ernstige verstandelijke en meervoudige beperkingen en mensen met syndroom van Down hebben vaak een slikprobleem. Bij het ouder worden nemen slikproblemen toe in aanwezigheid en ernst. Door de slikproblemen kunnen ouderen ook te maken krijgen met luchtweginfecties, longontsteking, ondervoeding en uitdroging.

Om slikproblemen snel te signaleren kan o.a. gelet  worden op verslikken, hoesten, moeite met het bewegen van de tong, slechte coördinatie tussen ademhalen en slikken, erg langzaam eten en snel moe worden bij eten. Voor het herkennen van slikproblemen kun je de signaleringslijst Verslikken gebruiken (zie Opdrachten). Bij ouderen met een verstandelijke beperking is het meestal niet mogelijk om de slikproblemen te behandelen, maar er kan wel gekeken worden naar verbetering van voeding, bestek, eethouding en eetomstandigheden. 

Depressie

Uit onderzoek blijkt dat zo’n 17 procent van ouderen met een verstandelijke beperking een verhoogd aantal symptomen van depressie of angst heeft. Deze groep heeft het jaar voorafgaand aan het onderzoek ook ingrijpende gebeurtenissen meegemaakt. Bij meer dan de helft van de deelnemers werden deze symptomen nog niet herkend. Ongeveer 8 procent van de ouderen met een verstandelijke beperking heeft een klinische depressie. Dit is vijf keer hoger dan onder de totale oudere bevolking. Ouderen met een verstandelijke beperking en een depressie zijn minder zelfredzaam en hebben ook vaker chronische ziekten dan ouderen met een verstandelijke beperking zonder depressie. Het is dan ook belangrijk alert te zijn op signalen van een (beginnende) depressie. Een depressie kan vastgesteld en behandeld worden door een huisarts, psycholoog en/of psychiater.

  • In de studie Gezond ouder met een verstandelijke beperking (GOUD) is bij 990 ouderen met een verstandelijke beperking onderzoek gedaan naar depressie, angst en cognitie.
  • Op de website van Nederlands Kenniscentrum Ouderenpsychiatrie (NKOP) staan meetinstrumenten, waaronder de Geriatric Depression Scale (GDS), om depressie bij ouderen te signaleren (niet specifiek voor ouderen met een beperking).

Hieronder vind je opdrachten over veelvoorkomende ziektebeelden bij ouderen met een verstandelijke beperking. We zijn benieuwd naar je ervaringen met de opdrachten. We horen graag wat je ermee gedaan hebt.

Je kunt foto's, verhalen en filmpjes naar ons opsturen. Op deze plek in de kennisbundel gaan we de mogelijkheid bieden om je ervaringen te delen met andere docenten.

Via onderstaande knop kun je contact met ons opnemen.

Stuur je eigen materiaal in >

Opdracht 1: Diabetes

https://www.youtube.com/Y3h2W5_YMG4

Op YouTube zijn verschillende filmpjes te vinden die uitleg geven over diabetes. Een voorbeeld hiervan is het animatiefilmpje van Idee aan zee (niet specifiek over ouderen met een verstandelijke beperking)

Bespreek met anderen dilemma's die je kunt ervaren bij de begeleiding van een oudere cliënt met diabetes. Gebruik hiervoor bijvoorbeeld het artikel 'Er is weinig aandacht voor het omgaan met diabetes bij verstandelijke beperking' op de website nieuws voor diëtisten. Beantwoord hierbij vragen als:

  • Wat wil de cliënt?
  • Waarmee doe ik goed?
  • Wie zou ik hierbij willen betrekken om mee te denken?

Verdiepend

Beschrijf minimaal drie dilemma’s die begeleiders van oudere cliënten met diabetes kunnen ervaren. Beschrijf ook mogelijke oplossingen. Gebruik de ervaringsverhalen van begeleiders over diabetes en voer een gesprek met een begeleider van een van oudere cliënt met diabetes. Bespreek jouw dilemma’s en mogelijke oplossingen met anderen.

Opdracht 2: Hart- en vaatziekten

https://www.youtube.com/7rkQQ1Pr0tA

Onderzoek naar eerder erkennen hart- en vaatziekten

De Hartstichting heeft zestien korte animatiefilmpjes gemaakt van 1 tot 3 minuten over verschillende onderwerpen rondom hart- en vaatziekten (niet specifiek over ouderen met een verstandelijke beperking). Daarnaast is er een korte online les over hart- en vaatziekten: Basisstof 5 Hart- en vaatziekten (4:24 min.).

Bekijk een aantal filmpjes over hart- en vaatziekten en maak aan de hand hiervan een korte samenvatting over hart- en vaatziekten.

Informatie voor docent: Verdeel de studenten in groepen. Geef elke groep de opdracht om een aantal filmpjes te bekijken over hart- en vaatziekten en aan de hand hiervan een korte samenvatting te maken over hart- en vaatziekten.

Verdiepend

Gebruik deze informatie bij het beantwoorden van de volgende vragen:

  • Ken je cliënten met hart- en vaatziekten?
  • Wat zijn de gevolgen van hart- en vaatziekten voor de cliënt?
  • Wat zijn de gevolgen voor naasten van de cliënt met hart- en vaatziekten?
  • Wat zijn de gevolgen voor de ondersteuning die de professional biedt aan deze cliënten?

Opdracht 3: Depressie

Voor verzorgenden zijn drie e-learning modules ontwikkeld over depressie bij ouderen. Deze zijn gratis beschikbaar op de website van UKON (niet specifiek over ouderen met een verstandelijke beperking). 

Verdiepend

Een oudere cliënt met een verstandelijke beperking heeft een depressie. Wat kunnen de gevolgen zijn van deze depressie:

  • voor de persoon zelf?
  • voor de naasten?
  • voor de ondersteuning die je als professional biedt?

Opdracht 4: Slikproblemen

Het verslikken van mensen met een beperking kan er anders uitzien, waardoor het niet altijd wordt opgemerkt. Met de Signaleringslijst Verslikken kan je zien of een cliënt zich wel eens verslikt (niet specifiek over ouderen).

Vul deze signaleringslijst in de beroepspraktijk in voor een oudere cliënt. Reflecteer hierna op het afnemen van de signaleringslijst. 

Verdiepend

Beantwoord de volgende vragen:

  1. Hoe komt het dat je bij een oudere cliënt met een verstandelijke beperking slikproblemen moeilijker kunt signaleren? Wat betekent dit voor de professional?
  2. Wat doe je als je slikproblemen signaleert? Welke vervolgstappen neem je?
  3. Wat kun je als professional doen als een oudere cliënt moeite heeft met kauwen?
  4. Wat kun je als professional doen als een oudere cliënt moeite heeft met slikken?
  5. Wat kun je als professional doen als een oudere cliënt zich snel verslikt tijdens het eten?

Opdracht 5: Voorlichtingsfolder maken

Maak voor de naastbetrokkenen een voorlichtingsfolder over veel voorkomende ziektebeelden bij ouderen met een verstandelijke beperking. In de folder geef je uitleg over minstens twee veelvoorkomende ziektebeelden. Zorg dat de folder past bij de doelgroep (naastenbetrokkenen). In de folder staan per ziektebeeld:

  • Oorzaak
  • Verschijnselen
  • Consequenties voor het leven van de oudere die dit ziektebeeld heeft (lichamelijk, psychisch, sociaal)
  • Consequenties voor het leven van naastbetrokkenen van de oudere die dit ziektebeeld heeft.
  • Aandachtspunten bij het omgaan met het ziektebeeld.
  • Verdiepend: 5 tips voor naastbetrokkenen van een oudere cliënt.

Geef de folder, wanneer deze af is, aan een aantal naastbetrokkenen en vraag om feedback.

Opdracht 6: Oudere interviewen over zijn/haar ziektebeelden

Nodig een ouder wordende cliënt met een verstandelijke beperking samen met een begeleider of verwant uit of ga naar een oudere toe om een interview af te nemen over zijn/haar ziektebeelden. Neem hiervoor bijvoorbeeld contact op met de cliëntenorganisatie LFB. Ook organisaties als het LSR, KansPlus en Ieder(in) kunnen helpen bij het vinden van ervaringsdeskundigen.

Bedenk passende vragen. Deze vragen kunnen gericht zijn op één of meerdere ziektebeelden.

Het is belangrijk dat iedereen weet wat hen te wachten staat en wat er van hen wordt verwacht. Gasten kunnen aangeven als ze iets niet begrijpen of iets niet willen bespreken. Een veilige sfeer is erg belangrijk. Evenals een blijk van waardering voor hun inzet.
Ga in gesprek met de oudere over zijn ziekte en wat de gevolgen hiervan zijn voor zijn dagelijks leven.

Verdiepend

  • Wat heb je geleerd van dit gesprek? Wat betekent dit voor jouw handelen?
  • Welke tips en adviezen geef je, op basis van de resultaten van het gesprek, aan professionals?

Opdracht 7: Dilemma’s begeleiders (verdiepend)

Breng de dilemma’s van begeleiders van een oudere cliënt met een of meerdere ziektebeelden in kaart. Voer een gesprek met minimaal twee begeleiders van deze cliënt. Bespreek hoe het gaat met de cliënt, het ziektebeeld en de dilemma’s die de begeleiders ervaren. Vraag ook hoe het bespreken van de dilemma’s met de cliënt, naastbetrokkenen en collega’s verloopt.

Deel vervolgens de bevindingen met anderen. Geef hierbij een korte beschrijving van de cliënt, het ziektebeeld en de dilemma’s die de begeleiders ervaren. Bespreek ook hoe je als begeleider om kan gaan met dergelijke dilemma’s.

TIP: Houd bij deze oefening goed rekening met de privacy van de cliënt en hoe deze te waarborgen.

Deel deze pagina Facebook Twitter LinkedIn E-mail