Kennisbundel Licht verstandelijke beperking

Vilans

Problematiek

Mensen met een LVB vormen in veel opzichten een kwetsbare groep. Gedrags- en psychische stoornissen komen relatief vaak voor, net als verslavingen en grensoverschrijdend gedrag. Om cliënten goed te kunnen begeleiden is het belangrijk zowel kennis te hebben van zowel de problematiek als te begrijpen waarom mensen met een LVB kwetsbare groep zijn.

Psychiatrische en gedragsproblematiek

Mensen met een LVB hebben in hun leven vaak te maken met kwetsbaarheden en tegenslagen. Zo kunnen ze zichzelf minder goed staande houden in de complexe maatschappij, kost het aangaan van sociale relaties veel moeite, hebben ze moeite met omgaan met stress en missen ze vaak sociale steun. Daarnaast speelt het disharmonisch ontwikkelingsprofiel een rol. Het gevolg van deze kwetsbaarheden en kenmerken is dat deze groep een grotere kans heeft op het ontwikkelen van psychiatrische stoornissen en/of gedragsproblematiek. Denk hierbij bijvoorbeeld aan hechtingsproblematiek. Over het algemeen wordt aangenomen dat mensen met een LVB drie tot vier keer meer kans hebben op het ontwikkelen van dergelijke problematieken dan mensen met een gemiddelde intelligentie.

Wanneer er sprake is van comorbiditeit, bijvoorbeeld LVB en een autismespectrumstoornis, is het belangrijk hierin in de behandeling en de bejegening naar de cliënt toe rekening mee te houden. In het geval van comorbiditeit is de kans op een gevoel van onbegrip bij de cliënt groter, wat op zijn beurt kan leiden tot (ernstige) gedragsproblemen.

  • Kijkend naar de cijfers over mensen met een LVB en psychiatrische problematiek kan verondersteld worden dat er in de GGZ veel mensen met een LVB te vinden zijn: Aard en omvang van LVB’ers in de GGZ
  • Het geven van begeleiding van mensen met een LVB en autisme vraagt veel van professionals, het werkboek Autisme – Thuis in een begrijpelijke wereld helpt je daarbij.
  • Hechtingsproblematiek kan bij mensen met een LVB de oorzaak zijn van probleemgedrag. Op het kennisplein gehandicaptenzorg vind je handvatten om hier mee om te kunnen gaan: LVB en hechtingsproblematiek.

Seksuele problematiek

Door een combinatie van persoonlijke en omgevingsfactoren lopen mensen met een LVB risico om als slachtoffer of dader te maken te krijgen met seksueel ongewenst gedrag. Een deel van de LVB jongeren groeit daarnaast op in een onstabiele omgeving waar grensoverschrijdend gedrag en normvervaging voorkomt. Ook hebben mensen met een LVB vaak minder kennis over seksualiteit, ze begrijpen informatie niet altijd en kunnen daardoor een vervormd beeld krijgen. Deze optelsom maakt dat mensen met een LVB meer seksuele risico’s lopen (loverboyproblematiek, ongewenste zwangerschappen, soa’s, misbruik etc.) dan mensen met een gemiddelde intelligentie.

Deze risico’s maken echter niet dat mensen met een LVB geen behoefte hebben aan of recht hebben op seksuele en intieme relaties. Net als voor ieder ander is het belang van een goede seksuele gezondheid voor deze doelgroep groot. Het is als professional belangrijk je cliënt te begeleiden in de seksuele ontwikkeling en in te kunnen gaan op vragen en problemen. In het onderdeel ‘relaties en ouderschap’ wordt hier verder op in gegaan.

Verslavingsproblematiek

Mensen met een LVB zijn vatbaarder voor middelenafhankelijkheid dan anderen en de gevolgen van een alcohol- of drugsverslaving bij deze doelgroep zijn vaak groot. De verhoogde kwetsbaarheid voor middelengebruik bij mensen met een LVB kent verschillende oorzaken. Mensen met een LVB hebben vaak moeite met het overzien van de gevolgen van hun acties op langere termijn en ze beschikken vaak over een laag probleemoplossend vermogen waardoor ze moeilijk kunnen stoppen.

Naast deze cognitieve oorzaken is het ook belangrijk rekening te houden met sociale oorzaken van middelengebruik. Gebruik van alcohol of drugs kan voor iemand met een LVB namelijk ook aansluiting bij een groep opleveren, het kan hen een gevoel van autonomie of keuzevrijheid geven of functioneren als compensatie voor een laag zelfbeeld, sombere gevoelens of stress.

Je kan als professional je cliënt ondersteunen en begeleiden in het maken van keuzes, maar houd rekening met het uitganspunt dat deze doelgroep, net als ieder ander, de vrijheid heeft om hun leven volgens hun eigen keuzes in te richten, ook wanneer het aankomt op middelengebruik.

  • In deze handreiking van het Trimbos instituut vind je tips, suggesties en denkwerk over hoe om te gaan met keuzevrijheid als het op middelengebruik aankomt: Waar bemoei ik me mee?
  • Het Trimbos instituut verzamelde verschillende manieren en materialen die je kan gebruiken om het gebruik van alcohol en drugs aan te pakken bij mensen met LVB: Toolkit LVB en verslaving
  • Dr. Hendrien Kaal vertelt waarom mensen met een LVB extra kwetsbaar zijn voor criminaliteit en verslaving en wat je eraan kan doen als professional: Mensen met LVB extra kwetsbaar voor criminaliteit en verslaving
  • Tactus verslavingszorg geeft op hun website een overzicht van verschillende oorzaken van en behandelmogelijkheden voor middelengebruik bij mensen met een LVB: Materialen.

Schuldenproblematiek

De financiële weerbaarheid van mensen met een LVB  is vaak laag. Een verlaagde financiële weerbaarheid houdt in dat zij een hoger risico lopen om in de schulden te komen. Kenmerken van deze groep maken dat zij vaak bij de dag leven, moeilijk nee kunnen zeggen en het lastig vinden verleidingen te weerstaan. Het is als professional belangrijk hier bij stil te staan en je cliënten te leren hoe zij goed met hun geld om kunnen gaan. Wees alert op de verleidingen die voor jouw cliënten op de loer liggen en probeer inzicht te krijgen in waar je cliënt tegenaan loopt en hoe zij/zij geholpen wil worden.

  • MEE Nederland heeft een project opgericht dat zich richt op de financiële weerbaarheid van jongeren met een LVB: Smart met geld
  • De werkplaats ‘Mensen met LVB en de transitie’ heeft verschillende producten opgeleverd die je kunnen helpen meer inzicht te krijgen in de situatie van iemand met LVB. Een van deze producten is de signaallijst financiën.

Diagnostiek en diagnose instrumenten

Omdat een LVB niet zichtbaar is aan iemands uiterlijk en er geen vaste (gedrags)kenmerken zijn die samenhangen met een LVB is het herkennen en diagnosticeren van de beperking ingewikkeld. Daar komt bij dat veel mensen met een LVB vaardig zijn in het maskeren van de beperking. Het taalgebruik en contact lijken hierdoor in eerste instantie ‘normaal’ en zaken als gedragsproblemen, onaangepast gedrag, onwil en impulsiviteit worden niet toegeschreven aan een verstandelijke beperking. Wanneer een verstandelijke beperking echter niet tijdig onderkent wordt is het risico op ernstige gedragsproblemen door overvraging groot.

In veel gevallen zal het afwijkende gedrag van iemand snel aanleiding geven tot een diagnose, bijvoorbeeld een angststoornis, gedragsproblemen of gebrek aan sociale vaardigheden. In dit soort situaties is het als professional belangrijk dat je je bewust bent dat er mogelijk ook sprake is van een LVB. Vroege signalering bij een LVB is lastig, maar het is voor de cliënt van groot belang dat de begeleiding en behandeling zo snel mogelijk wordt aangepast. Hiervoor is een goede en zo volledig mogelijke diagnose nodig.

Hieronder vind je opdrachten waarmee je dieper in kan gaan op de verschillende problematieken en diagnose instrumenten. We zijn benieuwd naar je ervaringen met de opdrachten. We horen graag wat je ermee gedaan hebt.

Je kunt foto's, verhalen en filmpjes naar ons opsturen. Op deze plek in de kennisbundel gaan we de mogelijkheid bieden om je ervaringen te delen met andere docenten.

Via onderstaande knop kun je contact met ons opnemen.

Stuur je eigen materiaal in >

Opdracht 1: Een warm nest voor Bas

Op de website leren van casussen van het CCE vind je de casus van Bas. Deze casus gaat over een man van 38 jaar met LVB die zich moeilijk staande kan houden in de maatschappij. Bas wordt door zijn omgeving overvraagd en dit zorgt voor veel spanningen. In deze casus wordt besproken hoe de begeleiding en ondersteuning aangepast wordt en beter aansluit bij de behoeften van Bas.

Geef na het bekijken van deze casus antwoord op de volgende vragen en bespreek deze met je collega's of medestudenten:

  • Hoe zou jij deze situatie aanpakken?
  • Wat vind je van de beslissingen die de begeleiding heeft gemaakt?
  • Waarom denk je dat de oplossing werkt?

Verdiepend:

Bespreek aan de hand van casussen lastige situaties uit de eigen praktijk. Bespreek daarbij:

  • Wat is er aan de hand? Waardoor wordt de lastige situatie veroorzaakt?
  • Hoe heb je het aangepakt?
  • Wat zijn de do’s en don’ts bij deze lastige situatie.
  • Is de situatie/het probleem besproken met collega’s, interdisciplinair, cliënt en/of naasten? Wat heeft dit opgeleverd?
  • Wat zou je een volgende keer anders doen?

Opdracht 2: Een diagnose stellen

Na jaren van eenzaamheid en onbegrip blijkt dat René licht verstandelijk beperkt is. Met de juiste ondersteuning kan René weer meedoen. Zijn ervaring zet hij in om lotgenoten te helpen.

https://www.youtube.com/watch?v=vTOaAu57Xm0

Bekijk de video over René (4:48 minuten). Hij geeft aan hoe belangrijk het is om tijdig een diagnose te stellen, zonder diagnose en passende begeleiding hebben mensen met LVB een grote kans op een combinatie van problematieken.

Nodig iemand uit die ervaring heeft met het diagnosticeren van LVB.

Stel vragen als:

  • Wat is het belang van een diagnose?
  • Welk diagnose instrument gebruik je?
  • Wat is moeilijk aan het diagnosticeren?
  • Wat betekent een diagnose LVB voor iemands leven?

Verdiepend

Interview (eventueel in kleine groepjes) iemand die ervaring heeft in het diagnosticeren van LVB (bijvoorbeeld op hun stageplek/in de beroepspraktijk) en schrijf je bevindingen op. Bespreek vervolgens met anderen die deze opdracht ook gedaan hebben of er verschillen zijn in het diagnosticeren van LVB, bijvoorbeeld in instrument maar ook in doelgroep (kinderen/volwassenen/etniciteit) en of er nog andere diagnose instrumenten zijn die niet genoemd zijn.

 

Opdracht 3: Omgaan met geld

Veel schuldhulpverleners herkennen het niet als ze te maken hebben met iemand met een lichte verstandelijke beperking en weten er ook niet mee om te gaan. Beleidsmakers werpen in de schuldhulpprocedures onbedoeld obstakels voor mensen met een LVB, waardoor deze vroegtijdig stoppen met een schuldhulpverleningstraject of er zelfs helemaal niet mee beginnen.

https://www.youtube.com/watch?v=eUrAFu6VmUQ

De e-learning smart met geld is gericht op jongeren tussen de 15 en 18 jaar en leert ze op een praktijkgerichte wijze met geld om te gaan. Het is, voordat je de e-learning aanraadt aan je cliënt, belangrijk om deze zelf ook een keer te doorlopen. Je kan je gratis aanmelden, deel na afloop je ervaringen en vragen in de groep: wat vond je van de e-learning? Ga je deze aan je cliënten aanraden? Waarom wel? Of waarom niet?

Verdiepend:

Meer informatie over mensen met LVB en schulden, oorzaken en oplossingen hiervoor zie je in de video van MEE (4:52 minuten).

Kies een gemeente en verdiep je in wat deze gemeente doet om mensen met een LVB te helpen met schuldenproblematiek. Breng in kaart wat voor ondersteuning ze bieden en waar volgens jou de gaten zitten.
Deze opdracht kan je ook met een groep doen. Deel de groep op in subgroepen en wijs elke groep een gemeente toe (of laat de groepen zelf kiezen). Laat de groepen hun bevindingen delen door middel van een presentatie.

Opdracht 4: Seksualiteit en seksuele problematiek

Ga in gesprek met een expert op het gebied van seksualiteit en relaties bij LVB uit, bijvoorbeeld een behandelaar, psycholoog of seksuoloog. Ga met deze persoon in gesprek over seksualiteit en LVB. Bespreek hoe je seksualiteit bespreekbaar maakt, de seksuele problematiek waar deze groep mee te maken heeft en hoe je problemen kan oplossen of voorkomen. Je kan voor deze opdracht ook een expert uitnodigen in de klas of tijdens een trainingssessie, ga dan met de groep het gesprek aan.

Gebruik de kennisbundel Seksualiteit en preventie seksueel misbruik bij mensen met een beperking en het vlaggensysteem als voorbereiding.

Verdiepend:

In de kennisbundel seksualiteit en preventie seksueel misbruik staan de seksuele rechten die voor elk mens van belang zijn (pagina 3). Deze zijn opgesteld door de WHO. Neem deze rechten door en reflecteer op het gesprek en deze rechten. Stel vragen als:

  • Wat vraagt dit van professionals die mensen met een beperking ondersteunen?
  • En wat vraagt dit van zorgaanbieders?
  • Hoeveel ruimte zouden mensen met een LVB moeten krijgen op het gebied van seksualiteit?

Opdracht 5: Motiverende gespreksvoering

Net als andere vormen van communicatie kunnen ook gesprekken gericht zijn op gedragsverandering. Daarbij speelt motivatie een belangrijke rol. Een voorbeeld van een gesprek met een motiverend doel en van de basistechnieken die daarbij kunnen worden ingezet, zie je in deze video.

https://www.youtube.com/watch?v=B4j5LXBnwsY

Bekijk de verschillende bronnen over motiverende gespreksvoering:

Bedenk op welke manier motiverende gespreksvoering in te zetten is bij de begeleiding van mensen met een LVB, ga in op werkzame elementen en valkuilen van deze methode.

Verdiepend:

Vorm groepjes van drie personen. Elke groep doet een rollenspel met een cliënt, een professional en een observeerder. De professional gaat het gesprek aan met de cliënt en doet dit volgens de methode van motiverende gespreksvoering. De derde persoon observeert het gesprek en geeft na afloop aan hoe het ging. Was het inderdaad motiverend? Waar ging het goed? Waar ging het minder goed?
Na afloop wisselen de rollen. Als iedereen geweest is wordt in de groep besproken wat goed ging en welke onderdelen lastig bleken te zijn.

Deel deze pagina Facebook Twitter LinkedIn E-mail