Wijkverpleegkundige nieuwe stijl

Vilans

Zelfmanagement van patiënt en netwerk ondersteunen

Minder afhankelijk

'Mensen worden aangespoord om zelf de regie te nemen over hun leven, zodat ze minder afhankelijk worden van zorg'.

Wens voor invloed

Er wordt verwacht dat mensen meer deelnemen aan het behandel- en zorgproces en een grotere rol krijgen bij het nemen van beslissingen hierin. Niet alleen uit het oogpunt van kostenbeheersing, maar ook vanwege de groeiende wens voor eigen regie.

De wijkverpleegkundige levert een bijdrage aan de ondersteuning van de eigen regie van mensen en zijn netwerk. Verpleegkundigen kunnen inschatten of iemand de benodigde kernvaardigheden beschikt en/of iemand ondersteunen om die vaardigheden te ontwikkelen. Hoe ze dat kunnen aanpakken, lees je in dit deel.

Wat is zelfmanagement?

De meeste gebruikte definitie van zelfmanagement is van Barlow e.a. (2002: het individuele vermogen om goed om te gaan met symptomen, behandeling, lichamelijke en sociale consequenties en leefstijlveranderingen inherent aan leven met een chronische aandoening. Dit vraagt een actieve houding van de patiënt. Patiënten houden zelf de regie over hun leven en beslissen mee in het behandelproces (Hijben, 2011). Zelfmanagement is een dynamisch proces en vereist kennis, competenties en motivatie (Lorig, 2006). Zelfmanagement is effectief als mensen in staat zijn zelf hun gezondheidstoestand te monitoren en de cognitieve, gedragsmatige en emotionele reacties te vertonen die bijdragen aan een bevredigende kwaliteit van leven (NPCF,2009).

Voor zelfmanagement moet de patiënt gemotiveerd zijn. Het is de bedoeling dat de patiënt een gedragsverandering ondergaat om op die manier zijn ‘ziekte’ in te passen in het dagelijks leven. Mentale processen spelen dan een belangrijke rol.

Blauwe bollen schema

Weergave van de samenhang tussen de begrippen zelfmanagement, gezamenlijke besluitvorming en patiënt empowerment.( Gebaseerd op Ouwens e.a. 2012, p.8 )

Wat is zelfmanagementondersteuning?

Zelfmanagementondersteuning is het systematisch voorzien in onderwijs en ondersteunende interventies door professionals om de vaardigheden van patiënten te verhogen en het vertrouwen in het managen van de gezondheidsproblemen te vergroten. Zelfmanagementondersteuning betekent meer dan patiënten vertellen wat ze moeten doen. Het betekent de erkenning van de centrale rol van de patiënt in hun zorg die een gevoel van verantwoordelijkheid voor de eigen gezondheid bevordert. Dit omvat het gebruik van bewezen programma’s en een gezamenlijke aanpak om problemen te definiëren, prioriteiten en doelen te stellen, behandelplannen te creëren en problemen op te lossen.

Op welke gebieden kun je zelfmanagement bevorderen en interveniëren

Vaak is het bevorderen van zelfmanagement ingebed in de dagelijkse werkzaamheden van de wijkverpleegkundige. Waar het om gaat is mensen krachtig maken en ze te helpen om zo onafhankelijk mogelijk te functioneren. Het proces van zelfmanagementondersteuning speelt zich af in relatie tussen patiënt en verpleegkundige maar ook de omgeving van de patiënt is betrokken. Uitnodigen, motiveren en faciliteren zijn de manieren om de patiënt te bewegen zelfmanagementactiviteiten uit voeren.

Voorbeelden van zelfmanagement bevorderende interventies in het dagelijkse werk van de wijkverpleegkundige

  • Inroepen van hulp als dat nodig is
  • Omgaan met pijn of beperkingen
  • Begrijpen van informatie van artsen en andere zorgprofessionals
  • Omgaan met beperkte energie
  • Hoe de cliënt zo zelfstandig mogelijk kan leven
  • Gebruiken van hulpmiddelen
  • Aangaan van gesprekken met zorgprofessionals
  • Voeren van de regie over het eigen leven
  • Gebruik van nieuwe technologie (bijv. internet of eHealth
  • programma’s) die zelfmanagement kan bevorderen

De rol van het sociale netwerk

In de toekomst zullen meer taken bij mantelzorgers komen te liggen. Mensen komen minder snel in aanmerking voor een woning in een zorgcentrum en blijven langer thuis wonen en zoeken naar een combinatie van dingen zelf blijven doen, dingen in je eigen netwerk laten plaatsvinden en dit aanvullen met professionele hulp waar nodig.

Het wordt daarmee ook steeds belangrijker om hen te ondersteunen.
Bij zelfmanagementondersteuning is het essentieel om met partners, kinderen en mantelzorgers samen te werken als gelijkwaardige partners. De redenen:

  • Mantelzorg neemt in de toekomst toe: het komt vaker voor en omvat meer zorgtaken. 
  • De eigen regie van cliënt en zijn of haar systeem is belangrijk: daarvoor is samenwerking nodig.
  • Mantelzorgers vragen vaak geen hulp voor zichzelf als ze belast zijn. Het aantal overbelaste mantelzorgers neemt toe. 
  • Verpleegkundigen hebben een cruciale in het signaleren van deze belasting te signaleren. Zij komen bij mensen over de vloer en zijn vaak eerst betrokkene in de zorg. 
  • Met een goede samenwerking voorkomt u overbelasting. 

Sofa-model SOFA: Vier aspecten van samenwerking met mantelzorgers

Bij de samenwerking met mantelzorgers kan rekening gehouden worden met vier rollen die mantelzorgers kunnen vervullen: als collega, expert, cliënt en naaste. Welke rol het meest prominent is, verschilt bijvoorbeeld door de fase van de ziekte of de woonsituatie. Bij iedere rol ligt het accent in de samenwerking anders. Daarmee is de rol van professional verschillend in de verschillende situaties. Afhankelijk van de rol krijgen Samenwerken, Ondersteunen, Faciliteren en Afstemmen meer nadruk, ook wel afgekort als SOFA.

Tabel SOFA-model

 

De zelfredzaamheid in kaart te brengen

Een overzicht van een aantal zelfredzaamheids meet instrumenten vind je op deze site.

Een voorbeeld is de zelfredzaamheidsradar
De ZelfredzaamheidsRadar brengt voor 15 aspecten de zelfredzaamheid in beeld, waaronder eten en drinken, dagelijkse activiteiten, lichaamshouding en mobiliteit. Vul de kaart samen met de cliënt en zijn naasten in. Door naar elk van de vijftien domeinen te kijken, verlies je de samenhang niet uit het oog. De radar is ontwikkeld in het kader van Goed Gebruik, een verbetertraject zelfredzaamheid door technologie en hulpmiddelen. De radar is gebaseerd op de ‘Care Dependency Scale’ van Dijkstra e.a.
De zelfredzaamheidsRadar is digitaal verkrijgbaar.

Zelfredzaamheidsrader

Het voeren van een Goed gesprek over gezondheid/welzijn en eigen regie

Zelfmanagementbevordering vindt vaak plaats in de dagelijkse werkzaamheden van de wijkverpleging in interactie met de cliënt. Maar hoe voer je een goed gesprek over gezondheid, welzijn en eigen regie?

Vilans en de Academische werkplaats Huisartsgeneeskunde van het Radboudumc verkenden samen de mogelijkheden voor een 'ander gesprek' over gezondheid. De infographic Van ZZ naar GG: eigen regie en gezondheid (pdf) geeft praktische voorbeelden van methodieken om dit gesprek te voeren en laat zien wat de ervaringen en inzichten van patiënten en zorgverleners zijn.

Netwerk versterken

De MantelScan: een instrument voor professionals in zorg en welzijn om samen met zorgvragers en mantelzorgers een (mantel)zorgnetwerk in kaart te brengen, waarbij aandacht is voor de kracht en risico’s van dat netwerk. 
Ecogram: Een ecogram laat in één oogopslag de omvang en de kwaliteit van het sociale netwerk van de bewoner zien.
Het Genogram is een vergelijkbaar instrument. Echter, een genogram brengt het familienetwerk in kaart terwijl het bij een ecogram niet alleen om familie gaat, maar ook om andere personen waarmee de bewoner een belangrijke persoonlijke verbinding heeft.
http://www.expertisecentrummantelzorg.nl/em/instrumentsofa-model.html

Het werkboek ‘In voor mantelzorg
Het dossier wijkteams
44 beproefde methoden voor een sterker sociaal netwerk

Overbelasting signaleren

Mantelzorg kan zwaar zijn of geleidelijk aan steeds zwaarder worden, als de belasting toeneemt en de draagkracht van de mantelzorger afneemt. Ondersteuning is dan belangrijk. Vraag daarom niet alleen naar de situatie van de mensen die zelf hulp nodig hebben, maar vraag ook hoe het met de mantelzorger gaat. Met deze instrumenten kunt u de belasting van de mantelzorger meten:

  • EDIZ-plus: gevalideerde vragenlijst voor mantelzorgers gericht op de gezondheid van de mantelzorger. 
  • Caregiver Strain Index (CSI): vragenlijst waarmee overbelasting door mantelzorg gemeten kan worden, oorspronkelijk uit de VS. 
  • CRA-D: een instrument voor het meten van de ervaren zorglast bij partners van iemand met een hulpvraag. Het belicht zowel de positieve als negatieve aspecten van de zorgverlening.

Deel deze pagina Facebook Twitter LinkedIn E-mail

Sluit pop-up

Minder afhankelijk

'Mensen worden aangespoord om zelf de regie te nemen over hun leven, zodat ze minder afhankelijk worden van zorg'.

Sluit pop-up

Wens voor invloed

Er wordt verwacht dat mensen meer deelnemen aan het behandel- en zorgproces en een grotere rol krijgen bij het nemen van beslissingen hierin. Niet alleen uit het oogpunt van kostenbeheersing, maar ook vanwege de groeiende wens voor eigen regie.