Samen scherp op schoon werk: hygiënisch werken steeds vanzelfsprekender in de gehandicaptenzorg

De coronapandemie maakte duidelijk hoe kwetsbaar de gehandicaptenzorg kan zijn voor infectieziekten. Tijdens de pandemie werd duidelijk dat hygiënisch werken besmettingen kan voorkomen en uitbraken kan beperken. Daarnaast draagt goed hygiënisch werken direct bij aan de kwaliteit van leven van cliënten. Na de pandemie verschoof de aandacht echter al snel weer naar andere urgente opgaven. Hoe zorg je er dan voor dat infectiepreventie blijvend aandacht krijgt?

Vanuit het project 'Verbeteren infectiepreventie en hygiënisch werken in de gehandicaptensector', dat in 2022 startte, ontstond het programma 'Samen scherp op schoon werk' (2023–2026). Vilans voerde dit programma uit in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). De ambitie was om hygiënisch werken en infectiepreventie een vanzelfsprekend onderdeel te maken van het dagelijks werk, passend bij de cultuur, structuur en diversiteit van de gehandicaptenzorg.

Van medische kennis naar de dagelijkse praktijk

Veel medewerkers in de gehandicaptenzorg hebben een niet-medische opleiding. Bijvoorbeeld Social Work of activiteitenbegeleiding. De relatie met de cliënt staat daarin centraal, waardoor infectiepreventie niet altijd een vanzelfsprekend onderdeel is van het dagelijks handelen. Het belang blijft bovendien vaak onzichtbaar totdat iemand ziek wordt of als er een uitbraak is.

Het programma richtte zich daarom op het ontwikkelen, delen en duurzaam toepassen van kennis. De aanpak bestond uit 3 samenhangende onderdelen:

1. Kennisontwikkeling en -verspreiding: praktische hulpmiddelen, ervaringsverhalen, handreikingen en bijeenkomsten.
2. Kennistrajecten en -netwerken: ondersteuning bij praktijkvragen en uitwisseling van kennis en ervaringen.
3. Van geleerde lessen naar borging: kennisproducten ontwikkelen en kennis duurzaam toepassen binnen organisaties, teams en opleidingen.

Praktische hulpmiddelen en kennisuitwisseling

Het programma ontwikkelde verschillende hulpmiddelen om hygiënisch werken bespreekbaar en toepasbaar te maken, waaronder:

• Het Schone handen-actiepakket en de Schone handen helden-challenge (ontwikkeld in samenwerking met het verpleegzorgprogramma Samen werken aan infectiepreventie).
• Schone handen-doe-pakket voor medewerkers en cliënten.
• Teamleren.
• Kwartetspel infectieziekten. 

De Schone handen helden-challenge bood teams 7 dagen lang laagdrempelige opdrachten over handhygiëne. Er deden 198 teams mee. Het maximaal aantal aanmeldingen was snel behaald, wat aangeeft hoe groot de belangstelling is vanuit het veld. De challenge kreeg gemiddeld een 7,9 als evaluatiecijfer.

We verstuurden ruim 300 Schone handen-actiepakketten. Het pakket kreeg een evaluatiecijfer van 8,2. 

Teamleren biedt modules over onder meer handhygiëne, persoonlijke hygiëne en beschermingsmiddelen. Gemiddeld namen 25 teams per module deel.

Bereik binnen organisaties en de sector

Tijdens het programma startten 47 kennistrajecten en 7 verkorte trajecten. In totaal zijn 45 organisaties bereikt. Dit is ongeveer 17% van alle organisaties in de gehandicaptenzorg. Via bijeenkomsten werd ongeveer 38% van de organisaties bereikt.

De trajecten sloten aan bij vragen uit de praktijk, zoals het opzetten van een infectiepreventiecommissie of het onderbrengen van infectiepreventie bij een kwaliteitscommissie. Binnen organisaties kreeg infectiepreventie daarnaast vaker een vaste plek en werden meer aandachtsfunctionarissen aangesteld. Dit draagt bij aan structurele aandacht voor het onderwerp.

Ook samenwerking met externe partijen droeg bij aan de resultaten. Vilans werkte onder andere samen met de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN), regionale zorgnetwerken voor antimicrobiële resistentie (AMR) en beroepsverenigingen. In 2026 ontwikkelde Vilans samen met de VGN, publieke gezondheidszorgorganisaties en organisaties uit de gehandicaptenzorg de kenniswegwijzer Pandemische Paraatheid. Deze bundelt bestaande kennis, ervaringen en praktische handvatten om organisaties beter voor te bereiden op toekomstige uitbraken.

Leren van wat werkt en wat aandacht vraagt

Tijdens het programma hebben we waardevolle inzichten gekregen in wat werkt en wat aandacht vraagt.  

Wat werkt:

• Praktijkgericht werken en herkenbaarheid. Door onderwerpen concreet en visueel te maken is hygiënisch werken toegankelijk geworden.
• Laagdrempelig en toegankelijk. Speelse en eenvoudige werkvormen die snel uitvoerbaar zijn, passen beter in drukke agenda’s.
• Herhaling. Het herhalen van korte, prikkelende interventies vergroot de bewustwording.
• Verbinding. Door samen te blijven werken groeit de betrokkenheid en creëer je een veilige omgeving waarin medewerkers elkaar durven aan te spreken.

Wat aandacht vraagt:

Vanzelfsprekendheid. Door hygiënisch werken klein, concreet en herhaaldelijk onder de aandacht te brengen, kan het steeds vanzelfsprekender worden.

• Houd het praktisch en begrijpelijk: Omdat veel medewerkers geen medische achtergrond hebben, vraagt infectiepreventie om eenvoudige, visuele en direct toepasbare handvatten.
• Onderwijs: Infectiepreventie opnemen in opleidingen agogisch werk.
• Integreren: Infectiepreventie integreren in bestaande werkwijzen.
• Structureel agenderen: In plaats van incidenteel het onderwerp structureel in de agenda’s terug laten keren.
• Borging: Infectiepreventie koppelen aan bestaande kwaliteitscycli.

Het herhalen van laagdrempelige, kleinschalige interventies en het samen ontwikkelen van hulpmiddelen vergroten de betrokkenheid, eigenaarschap en een veilige leeromgeving waarin teams elkaar durven aan te spreken.

Huiselijkheid en hygiëne

Een belangrijk aandachtspunt is de juiste balans tussen huiselijkheid en hygiënisch werken. Binnen de gehandicaptenzorg staan de relatie met de cliënt, nabijheid en eigen regie voorop, waardoor hygiënemaatregelen hiermee soms op gespannen voet lijken te staan. Het programma heeft laten zien dat dit geen tegenstelling hoeft te zijn. Schoon werken en huiselijkheid kunnen hand in hand gaan.

Infectiepreventie borgen in de organisatie

Tegelijkertijd vraagt gedragsverandering tijd. In tijden van urgentie bestaat er een breed draagvlak bij professionals, management en bestuur. Op het moment dat de urgentie afneemt, verschuift de aandacht weer naar andere opgaven. Daarom is het belangrijk dat ook bestuurders en managers het onderwerp blijvend op de agenda houden.

Duurzame verandering vraagt om herhaling, duidelijke afspraken, voldoende materialen en steun vanuit de gehele organisatie. Kwaliteitsverpleegkundigen, aandachtsvelders en ambassadeurs spelen een belangrijke rol bij het onder de aandacht houden van infectiepreventie. Cyclisch agenderen, zoals infectiepreventie laten terugkomen in teamoverleggen en het instellen van themaweken, is nodig om hygiënisch werken echt te borgen in de organisatie.

De beweging gaat door

Met 'Samen scherp op schoon' werk is een belangrijke impuls gegeven aan bewustwording, praktische toepassing en structurele aandacht voor infectiepreventie in de gehandicaptenzorg. Organisaties beschikken over meer toegankelijke kennis en hulpmiddelen en de sector is zichtbaarder geworden binnen het bredere veld:

• Voor de gehandicaptenzorg waren nog weinig specifieke hulpmiddelen beschikbaar; bestaande middelen richtten zich vooral op de verpleegzorg.
• De gehandicaptenzorg krijgt inmiddels explicieter aandacht onder andere tijdens de Week van de Infectiepreventie.
• Infectiepreventie staat nadrukkelijker op de agenda van de AMR-zorgnetwerken.

Na afloop van het programma blijven Teamleren en de ontwikkelde kennisproducten beschikbaar via Kennisplein Gehandicaptensector. Organisaties kunnen deze gebruiken om teams te ondersteunen, nieuwe medewerkers te scholen en infectiepreventie onder de aandacht te houden.

De opgave voor de toekomst is om de beweging vast te houden. Dat vraagt om blijvende kennisuitwisseling, aandacht in opleidingen en structurele inbedding in de dagelijkse praktijk en de kwaliteitscyclus.