Onderzoek: ‘Goed opleiden mantelzorgers belangrijk, maar gaat niet vanzelf’

In Nederland geven zo’n vijf miljoen mensen mantelzorg aan een naaste. Door personeelstekorten en een toenemend aantal mensen met een zorgvraag worden mantelzorgers steeds vaker betrokken bij zorghandelingen. Dat gebeurt bijvoorbeeld met training en scholing in groepsverband, instructievideo’s of door het oefenen met zorghandelingen onder begeleiding van een zorgprofessional.

Overbelasting voorkomen

Uit de verkenning blijkt dat mantelzorgers scholing als waardevol ervaren wanneer het praktijkgericht, fysiek (op locatie), dichtbij huis en interactief is. Met ruimte om te oefenen en ervaringen te delen. Zij vinden het prettig om toegankelijke en begrijpelijke kennis te ontvangen over ziektebeelden en gedrag. In de samenwerking met zorgprofessionals is aandacht voor gelijkwaardigheid, duidelijke communicatie en afstemming van belang. Tot slot willen mantelzorgers graag erkenning van hun rol en ondersteuning om overbelasting te voorkomen.

Landelijk opleidingsaanbod?

In de verkenning staan de auteurs onder andere stil bij de optie van een landelijk opleidingsaanbod. Dit maakt het mogelijk om kennis, protocollen en trainingsmaterialen centraal te beoordelen, up-to-date te houden en breed toegankelijk te maken. Het zorgt ervoor dat mantelzorgers overal in Nederland dezelfde instructies en begeleiding ontvangen, wat patiëntveiligheid en uitvoeringskwaliteit vergroot. Een landelijk aanbod leidt bovendien tot efficiënter gebruik van middelen. Maar in de verkenning staat ook beschreven dat lokale en regionale aanbieders onmisbaar blijven voor fysieke scholing, maatwerk, werving en afstemming met zorgprofessionals. Dit vraagt dan ook om een inrichting waarin een landelijk en regionaal aanbod elkaar aanvullen.

Behoefte aan heldere en juridische kaders

In de verkenning staan ook de resultaten van eerdere belangrijke onderzoeken. Zo laat een eerder onderzoek van de Patiëntenfederatie Nederland uit 2023 zien dat toerusting van mantelzorgers vaak gebeurt zonder duidelijke kaders of afspraken. Zo weet meer dan de helft van de zorgmedewerkers in een verpleeghuis niet wie juridisch en praktisch verantwoordelijk is als een mantelzorger een fout maakt. Denk daarbij bijvoorbeeld aan een mantelzorger die helpt bij tillen, terwijl er risico is op letsel. Onderzoek van Investico uit 2024 onderschrijft het belang van landelijke afspraken of richtlijnen, die vastleggen welke taken mantelzorgers wel en niet mogen uitvoeren. Ruim 60% van de zorgmedewerkers geeft aan dat zij ervoor openstaan dat mantelzorgers meer zorgtaken uitvoeren, maar alleen als er duidelijke afspraken en kaders zijn. Bij de doorontwikkeling van het opleidingsaanbod is het dan ook nodig om deze behoefte goed mee te nemen.

Nu al aan de slag met juridische kaders

Voor zorgorganisaties die nu al duidelijkheid willen bieden en professionals willen voorlichten is er de handreiking Notitie: Grenzen verkennen in informele zorg van 'Waardigheid en trots voor de toekomst' beschikbaar. Deze notitie biedt een antwoord op wat mantelzorgers wel over kunnen nemen en wat niet en waar je op moet letten als zorgorganisatie. Vaak is er meer mogelijk dan bestuurders en zorgprofessionals denken. Er zijn geen wettelijke belemmeringen voor mantelzorges om zorgtaken uit te voeren. Mantelzorgers mogen risicovolle of voorbehouden handelingen uitvoeren, als zij dit zorgvuldig en met instemming van de cliënt doen. Tegelijkertijd is het wel goed om de huidige juridische kaders te kennen voor bewuste keuzes en afwegingen.  

Meer weten

• Lees de verkenning 'Aanbod toerusting en opleiding mantelzorgers' op de website van de Rijksoverheid.
• Bekijk het dossier Gelijkwaardig samenwerken met mantelzorgers van Movisie.
• Krijg inzicht en inspiratie over wat wel en niet kan in de samenwerking met mantelzorgers en zorgvrijwilligers in de zorg: Notitie: Grenzen verkennen in informele zorg.
• Bekijk ons kennisdossier over samenwerken met informele zorg: Wat is informele zorg?