Geclusterde woonvormen: breder dan vaak gedacht

Wat betekent dit bijvoorbeeld voor mensen met een complexe zorgvraag die wonen in een aanleunwoning of een plusflat? Ontvangen zij straks alleen nog MPT? Het antwoord is: nee. Voor bewoners van geclusterde woonvormen blijft namelijk gelden dat zij VPT kunnen ontvangen. De verwarring die hierover ontstaat, hangt vaak samen met een te beperkte interpretatie van wat een geclusterde woonvorm precies is.

Wat valt onder geclusterd wonen?

Soms wordt gedacht dat alleen woonvormen waar álle bewoners een zware zorgvraag hebben, onder 'geclusterd wonen' vallen. Dat klopt niet. De definitie is namelijk breder. Ook woonvormen met een gemengde bewonerspopulatie – dus mensen zonder zorgvraag, met een lichte zorgvraag en met een zwaardere zorgvraag door elkaar – kunnen een geclusterde woonvorm zijn. Dit wordt ook wel 'gestippelde VPT' genoemd.

De belangrijkste definitie van een geclusterde woonvorm is die van het ministerie van VWS en het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO). Gemeenten gebruiken deze definitie bij het opstellen van hun Volkshuisvestingsprogramma. In dat programma staat hoeveel geclusterde woningen voor ouderen er worden gerealiseerd, zowel in nieuwbouw als in bestaande bouw.

Volgens deze definitie gaat het om de volgende kenmerken:

• Het is een clustering van zelfstandige woningen die nultreden zijn. Dat betekent dat je de woning zonder trap kunt betreden en dat belangrijke ruimtes (zoals keuken, badkamer, toilet en minimaal een slaapkamer) ook zonder trap bereikbaar zijn.
• Er is een ontmoetingsruimte aanwezig. Die kan in hetzelfde gebouw liggen of op loopafstand voor ouderen (ongeveer 100 meter). Deze ruimte is bedoeld voor contact tussen bewoners (en eventueel buurtbewoners) en moet open en laagdrempelig toegankelijk zijn.

Belangrijk is vooral dat het gaat om zelfstandige woningen die bij elkaar liggen, met zorg op afspraak en op afroep en voorzieningen in de buurt. Het is dus niet nodig dat alle bewoners dezelfde (zware) zorgvraag hebben.

Zelfs als alle woningen geschikt zijn gemaakt voor intensieve zorg (Wlz-zorg), hoeft maar een klein deel van de bewoners zo’n indicatie te hebben. In de Stimuleringsregeling Zorggeschikte Woningen (SZGW) is bijvoorbeeld opgenomen dat minimaal 15% van de woningen bewoond moet worden door iemand met een Wlz-indicatie.

Dit laat zien dat juist wordt gestuurd op een mix van bewoners. Die mix, samen met een gezamenlijke ontmoetingsruimte, vormt de basis voor een zorgzame gemeenschap. Dat is belangrijk, omdat het bijdraagt aan zowel sociale samenhang als het efficiënt organiseren van zorg.

Plusflats en aanleunwoningen tellen mee

Een belangrijk punt dat vaak over het hoofd wordt gezien: plusflats en aanleunwoningen vallen óók onder geclusterde woonvormen. Dat geldt ook voor aanleunwoningen, omdat bewoners gebruik kunnen maken van de ontmoetingsruimte in het nabijgelegen verpleeghuis. Die ruimte geldt als ‘op loopafstand’ en voldoet daarmee aan de definitie.

Dit betekent concreet dat bewoners met een Wlz-indicatie die hier wonen, VPT kunnen blijven ontvangen. Zij hoeven dus niet automatisch over te gaan naar een MPT, ondanks de beweging die in het HLO is ingezet.

Deze bredere interpretatie is relevant voor zowel zorginkopers als bestuurders. Het voorkomt onnodige herbeoordelingen en zorgt ervoor dat passende zorg en bekostiging in stand blijven.

Waarom dit belangrijk is

De druk op de ouderenzorg neemt toe en het aantal verpleeghuisplekken is beperkt. Daardoor wordt het steeds belangrijker om bestaande woonvormen goed te benutten. Geclusterde woonvormen – juist ook in hun bredere betekenis – bieden ruimte om zorg georganiseerd en efficiënt aan te bieden, terwijl mensen zelfstandig kunnen blijven wonen.

Daarnaast vormen deze woonvormen een goede basis voor het opbouwen van een zorgzame gemeenschap, zowel binnen de woonvorm zelf als in de directe omgeving. In zo’n gemeenschap kunnen bewoners elkaar ondersteunen en wordt de inzet van professionele zorg doelmatiger, wat helpt om de druk op de ouderenzorg te verlagen. Eerste analyses van zorgkantoor Zilveren Kruis laten bijvoorbeeld zien dat bewoners van een Lang Leve Thuis-flat – de Amsterdamse variant van de plusflat – minder vaak doorstromen naar het verpleeghuis dan mensen die zelfstandig thuis wonen met een VPT, MPT of pgb.

Een te smalle interpretatie van het begrip geclusterd wonen  kan ertoe leiden dat kansen gemist worden, of dat cliënten onnodig in een minder passende zorgvorm terechtkomen.

Meer informatie in handreiking ‘Wonen als toekomstbestendige ouderenzorg’

Waardigheid en trots voor de toekomst heeft samen met Platform31 de handreiking Wonen als sleutel voor toekomstbestendige ouderenzorg ontwikkeld. Deze handreiking gaat in op de bredere opgave rondom ouderenhuisvesting en laat zien hoe nieuwe woonvormen – tussen zelfstandig wonen en verpleeghuiszorg in – kunnen bijdragen aan toekomstbestendige zorg. Daarbij komt ook naar voren hoe geclusterde woonvormen in beleid en praktijk worden toegepast.

Het biedt inzicht in de groeiende vraag naar woonzorgconcepten, de rol van zorgorganisaties en zorgkantoren daarin en het belang van samenwerking met gemeenten en woningcorporaties. Ook laat het zien hoe gemengde woonvormen, met bewoners met én zonder zorgvraag, in de praktijk functioneren en hoe zorg daarin georganiseerd kan worden, bijvoorbeeld via (gestippelde) VPT.

Het helpt om de bredere context en mogelijkheden van geclusterde woonvormen beter te begrijpen en deze kennis te vertalen naar de praktijk in de regio.