Informele zorg iets aanleren? ‘Herhaal je training en laat het voordoen’

René en Gerjan zijn ervaren opleiders en kennen de zorg van binnenuit. Met hun workshop ‘Didactische vaardigheden voor zorgprofessionals’ trekken ze een volle zaal tijdens de bijeenkomst van de Mijn Vilans Protocollen in Eindhoven. Om het tastbaar te maken gaat het vandaag over één van de vaardigheden die je een zorgvrager of naaste kunt aanleren. Namelijk ‘het toedienen van een subcutane injectie’ (onder de huid geven van medicatie).

Werk aan de relatie

Volgens de workshopleiders heeft een training of instructie effect als de kwaliteit ervan goed is. En als de zorgvrager of naaste de zorghandeling en de zorgverlener accepteert. ‘Werk eerst aan de relatie, dan volgt de inhoud. Ook de omgeving is belangrijk, want die stuurt het gedrag. In welke ruimte zit iemand? Heerst er rust tijdens de instructie? Gebeurt alles voor of na een lunch? Die setting moet je goed inrichten‘, leggen René en Gerjan uit.

Een training is geen training

Op het grote scherm laten de opleidingsdeskundigen de ‘Vergeetcurve’ zien. Deze tabel toont aan hoe snel iemand een handeling alweer kwijt is. ‘Doe je een instructie? Dan kan slechts 8% van de training of instructie na 6 dagen worden gereproduceerd, dus het doen zoals het hoort. Je moet veel vaker herhalen, zeker als het gaat om mensen met cognitieve of psychomotorische problemen. Geef je de instructie 4 keer, dan stijgt het percentage tot ongeveer 95%. Herhaal je de handeling niet, dan gaan mensen zelf experimenteren’, waarschuwt Gerjan. ‘Eén training is geen training. Beter is om bijvoorbeeld een instructie van een half uur op te knippen in drie momenten van 10 minuten.’

‘Wat als een mantelzorger de zorghandeling maar een keer per maand doet?’, vraagt iemand in de zaal. De workshopleider: ‘Frequentie, dus herhaling, bepaalt de kwaliteit. Voelt de zorgvrager of mantelzorger zich bekwaam? In Zuid-Limburg kunnen zij bellen met een instructieteam. Want er moet wel opvang zijn. Daarom is het belangrijk dat je als zorgorganisatie het proces goed inricht.’

Jouw taken als instructeur

Dan begint het dynamische koppel aan de uitleg over de competenties en je taken als instructeur. Deze laten ze op het grote scherm zien:

• Beoordelen
• Informeren en verifiëren
• Motiveren
• (Aan)leren

Je begint altijd met beoordelen. Daar komen onder andere de SCEGS-methodiek en je analytische vermogen om de hoek kijken. SCEGS is een instrument om een anamnese af te nemen. SCEGS staat voor Somatisch, Cognitief, Emotioneel, Gedrag en Sociaal systeem. ‘Wil je iemand iets aanleren, dan moet je eerst beoordelen of iemand daartoe in staat is. Let daarbij goed op sociaal wenselijk gedrag.’

Kunst van het vragen stellen

Bij de vervolgstap, informeren en verifiëren, staan de workshopleiders uitgebreid stil. Hier gaat het om het geven van de juiste informatie, het stellen van goede vragen en actief luisteren. René: ‘Ga een dialoog met je cliënt aan en stel open vragen. Die beginnen met wie, welke, hoe en waarom. Bijvoorbeeld: hoe kijkt u tegen het injecteren onder de huid aan? Luister dan goed en vraag door. Met vragen als: wat bedoelt u daarmee? Kunt u mij een voorbeeld geven?’

Een deelnemer reageert: ‘Die vragen zijn vrij praktisch gericht, maar het probleem zit regelmatig aan de emotionele kant. Dat wil ik graag van iemand weten, want dan kan ik de scholing daarop aanpassen.’ Daarbij loop je al snel tegen de factor ‘tijd’ aan, constateert René. Gerjan haakt daarop aan: ‘De essentie van het stellen van vragen is dat iemand eigenaarschap voelt over zijn ziekte en de zorghandeling. Dat kost tijd. Binnen jullie zorgorganisaties moet het zo geregeld worden, dat jullie de handeling fatsoenlijk kunnen aanleren.’

Kunst van het motiveren

Bij de volgende stap ga je de persoon die de zorghandeling aanleert, motiveren. René: ‘Bedenk daarbij dat autonomie een psychische basisbehoefte is. Kan iemand bijvoorbeeld zelf bepalen of hij of zij de injectie zet? Ook is het belangrijk dat de persoon het gevoel heeft dat hij of zij competent, dus kundig, is. Wat is daarbij het toverwoord? De zaal antwoordt direct: "Complimenten geven".’ René: ‘Ja, positief coachen noemen wij dat.’ Gerjan vult aan: ‘Maar ook eerlijk zijn!’

Aanleren

Bij het aanleren zelf komt de overzichtelijke ‘Driehoek van Miller’ aan bod. In deze driehoek leert iemand van onder naar boven in 4 stappen: 

1. weten
2. weten hoe
3. het laten zien
4. doen

Gerjan: ‘Probeer het leren op deze manier op te bouwen. Het zelf dóén is natuurlijk het streven.’ Aan het einde geven de workshopleiders nog een advies mee: ‘Ben je zorgprofessional? Vraag je dan af wat je nodig hebt om mensen iets aan te leren. Ga daarmee naar je zorgcoördinator of teamleider. Heb je een coördinerende functie? Denk dan na over een training bij Stichting KOMPAZ, over wat je kunt organiseren voor medewerkers om dit te leren.’

Meer weten

• Lees meer over Academie voor zelfzorg van Maastricht UMC+.
• Bekijk de trainingen van Stichting KOMPAZ Nederland.