‘Bewaak de zelfredzaamheid van zorgvrager of mantelzorger’

In zijn favoriete voetbalstadion in Eindhoven mag Matthijs Bosveld de aftrap doen van een Vilans-bijeenkomst die gaat over het thema dat hem nauw aan het hart ligt: samen zorgen. Als arts-onderzoeker werkt hij niet alleen bij de Maastricht UMC+ Academie, maar is hij ook medeoprichter van Stichting KOMPAZ. Dat is het kenniscentrum voor het aanleren van zelfmanagement. KOMPAZ en Vilans werken samen om de kennis hierover te vergroten.

Geen ‘zoek het maar uit’

In Eindhoven, en twee weken later in Zwolle, zit de zaal vol als Matthijs zijn kennis deelt: waar moet je rekening mee houden als je zorghandelingen aan de informele zorg wil overdragen? In ieder geval moet je de situatie goed inschatten en aanleren. ‘Gooi de zorg niet over de spreekwoordelijke schutting. En laat het niet uitmonden in zoek-het-zelf-maar-uit-redzaamheid’, waarschuwt hij. ‘Met zelfredzaam bedoelen we niet dat een mantelzorger zelf zijn naaste moet komen wassen als er gaten in het rooster zijn. Zelfredzaamheid is iets dat je moet organiseren. Een organisatiebrede visie op gelijkwaardig samenwerken helpt daarbij.’ 

Waar het kan, past en gewenst

Volgens Matthijs kun je zelfredzaamheid vergroten daar ‘waar het past, kan en gewenst’ is. ‘Ook ik ben in 2022 nog afgestudeerd met een zorghart dat wil helpen. Soms staat dat de samenwerking in de weg. Vilans bouwt met het model ‘Het leven centraal’ tussenstapjes in, om de behoefte onder de zorgvraag duidelijk te krijgen. Misschien speelt er eenzaamheid en is het sociaal domein aan zet. En als er wel een zorgvraag is, is het goed om aan te sluiten bij wat iemand al kan of wil leren.’

Wanneer is iemand geschikt om een zorghandeling zelf te leren en uit te voeren? ‘Iemand moet er fysiek en cognitief toe in staat zijn. Een cliënt met Parkinson met tremoren laat je natuurlijk niet zelf oogdruppelen. Ook moet de psychosociale situatie het toestaan. Als bijvoorbeeld blijkt dat er een volière met vogelpoep in huis staat, kun je een patiënt niet zelf antibiotica laten toedienen,’ schetst Matthijs. Het SCEGS-model is volgens hem een handig hulpmiddel. ‘Daarmee kun je de situatie van een cliënt of naaste systematisch inschatten, om te kijken of de situatie het toelaat om zelfstandig zorghandelingen uit te voeren.’

Overdragen mag, mits…

Dan gaat hij in op wat zorgverleners vaak spannend vinden: dat het aanleren en overdragen van zorghandelingen mág. Wel op voorwaarde dat zorgverleners optreden als bewakers van gelijkwaardigheid en kwaliteit van zorg. ‘Juridisch gezien mag een zorgvrager of naaste zorghandelingen uitvoeren’, zegt Matthijs, ‘Het kennisdocument van Vilans en KOMPAZ legt de wetten en regels overzichtelijk uit. Ook gaat het in op waar de verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid liggen wanneer het misgaat.’

Gedeelde verantwoordelijkheid

De verantwoordelijkheden bij het aanleren en uitvoeren komen tijdens de sessie uitgebreid aan bod. Als zorgverlener zorg je dat je bekwaam bent om aan te leren en stem je in een open gesprek af over persoonlijke grenzen en verwachtingen. Ook noteer je afspraken in het zorgdossier en evalueer je regelmatig. En je reageert passend als je ziet dat de handeling niet veilig of niet volgens afspraak wordt uitgevoerd.

Als zorgvrager of mantelzorger volg je de instructie en sta je open voor begeleiding en aanwijzingen van de zorgprofessional. Je voert een zorghandeling uit zoals je geleerd hebt. En je gaat na hoe je vindt dat het gaat en deelt dit met de professional. ‘Een handig ezelsbruggetje daarvoor is SOCK, dat staat voor situatie, ondersteuning, communicatie en kennis en vaardigheden. Het is een manier om te checken of het goed is om de zorghandeling uit te voeren’.

Er komt iets moois bij

Tot slot gaat Matthijs in op de rol van bewaker van gelijkwaardigheid en kwaliteit: ‘Zorgverleners hebben soms het gevoel dat iets waarvoor zij geleerd hebben, wordt afgepakt. Maar er komt juist iets bij! Je wordt bewaker van de kwaliteit van zorg. Door te toetsen of iemand het zelfstandig en op de juiste manier kan uitvoeren. Ook bewaak je de gelijkwaardigheid en houd je persoonlijke grenzen en de belastbaarheid van mensen in de gaten.’

Waar kun je dit leren?

Zorgorganisaties en professionals hoeven hiervoor niet zelf het wiel uit te vinden. Voor ondersteuning kunnen zij aankloppen bij Stichting KOMPAZ Nederland, die samenwerkt met initiatieven vanuit het hele land. Zoals de Academie voor zelfzorg in Zuid-Limburg of het Admiraal de Ruyterziekenhuis in Zeeland, Zelfzorg Thuis in het CWZ Nijmegen, het Mantelzorgplein in Amphia Ziekenhuis in Breda en Zelfredzaam Thuis in het St. Antonius Ziekenhuis in Nieuwegein.

In de spiegel kijken

Aan het einde van het plenaire deel in Zwolle heeft iemand in de zaal nog een prangende vraag: ‘Waar komt toch die koudwatervrees vandaan?’ Deze deelnemer uit de ouderenzorg werkte voorheen in de revalidatie- en meervoudige gehandicaptenzorg: ‘In die langdurige zorg is het samenwerken met cliënten en naasten heel normaal, tot aan thuisbeademing toe. Moeten we in de intramurale ouderenzorg niet veel meer naar binnen keren en in onze ziel kijken?’

Matthijs rondt met zijn antwoord de bijeenkomst af: ‘Als zorgprofessionals zijn we vooral opgeleid om te zorgen. Maar het is ook onze verantwoordelijkheid om in de spiegel te kijken. Samenwerken is geen hogere wiskunde. Daarom hoop ik dat deze bijeenkomsten van Vilans en KOMPAZ jullie inspireren en aansporen om die samenwerking aan te gaan.’

Meer weten

• Bekijk het kennisdocument Zorghandelingen uitvoeren en overdragen zonder zorgen, met daarin ook het SOCK-model.
• Bekijk het Vilans-model Het leven centraal.
• Lees meer over het SCEGS-model.